Để toà nhà không bị đổ ngửa về phía sau trong ảnh, mặt cảm biến phải song song với mặt tiền: giữ máy thẳng đứng tuyệt đối, không ngửa lên. Khi giữ máy thẳng mà nóc nhà bị cắt, bạn có bốn cách: lùi xa và dùng tiêu cự dài hơn, đứng cao hơn ngang tầng giữa toà nhà, chụp rộng hơn rồi cắt bỏ phần dưới thừa, hoặc dùng ống shift để dịch hình lên mà máy vẫn thẳng.
Khi không làm được tại chỗ, phần mềm chỉnh phối cảnh dựng thẳng được đường dọc, nhưng sẽ cắt mất mép ảnh và làm toà nhà trông lùn đi nếu không bù. Phần dưới phân biệt các loại méo, đi qua từng cách xử lý, quy trình tại chỗ và những trường hợp nên cố ý để đường dọc hội tụ.
Ba loại méo, ba cách sửa khác nhau
Người chụp hay gọi chung mọi sự sai lệch hình học là méo, nhưng có ba hiện tượng khác bản chất. Nhận ra đúng loại thì mới chọn đúng cách sửa.
| Loại méo | Trông như thế nào | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|---|
| Méo phối cảnh (đường dọc hội tụ) | Toà nhà đổ ngửa, cạnh hai bên chụm lại ở trên | Ngửa máy lên để lấy nóc | Giữ máy thẳng; ống shift; chỉnh phối cảnh |
| Méo ống kính (thùng, gối, ria mép) | Đường thẳng gần mép ảnh cong phồng ra hoặc thắt vào | Thiết kế quang học của ống, nhất là zoom góc rộng | Hồ sơ hiệu chỉnh ống kính trong phần mềm |
| Kéo giãn ở rìa góc rộng | Vật tròn, người ở góc ảnh bị bẹt kéo dài | Phép chiếu thẳng của ống rất rộng | Đặt vật quan trọng gần tâm; dùng tiêu cự dài hơn |
Méo phối cảnh không phải lỗi của ống kính: mọi ống, kể cả ống tốt nhất, đều cho đường dọc hội tụ khi máy ngửa lên. Đó là hình học, giống như đường ray chụm lại ở xa. Người mới thường đổ lỗi cho ống góc rộng, rồi mua ống khác mà ảnh vẫn đổ.
Méo ống kính thì ngược lại, là đặc tính của từng ống; hầu hết phần mềm chỉnh ảnh có sẵn hồ sơ hiệu chỉnh theo từng ống, bật một lần là xong. Hãy làm bước này trước khi chỉnh phối cảnh.
Giữ đường dọc thẳng ngay tại chỗ
Thước cân bằng hai trục. Bật thước cân bằng điện tử trên màn hình máy, loại hiện cả độ nghiêng trái phải lẫn độ ngửa trước sau. Đường dọc chỉ thẳng khi trục ngửa về đúng không độ. Lưới hiển thị giúp so cạnh toà nhà với đường kẻ.
Lùi xa và dùng tiêu cự dài hơn. Toà nhà chiếm cùng một phần khung khi bạn đứng xa với ống 50 mm hay đứng gần với ống 16 mm, nhưng đứng xa thì bạn không phải ngửa máy. Một quảng trường, bờ hồ, mép đường phía đối diện thường là chỗ đứng tốt hơn ngay dưới chân công trình.
Đứng cao hơn. Từ tầng hai, tầng ba của toà nhà đối diện, tâm ống kính ngang với phần giữa công trình, máy thẳng mà vẫn thấy nóc. Lên sân thượng hay ban công nhà người khác phải được chủ nhà đồng ý.
Chụp rộng rồi cắt. Giữ máy thẳng với ống góc rộng, để toà nhà nằm ở nửa trên khung, nửa dưới là đường hay sân thừa, rồi cắt bỏ phần đó. Bạn mất một phần độ phân giải, nhưng máy nhiều điểm ảnh ngày nay chịu được.
Tâm đối xứng cho mặt tiền cân. Với mặt tiền đối xứng, đứng đúng trục giữa, cảm biến song song mặt tiền theo cả chiều ngang. Lệch vài bước là các đường ngang như mái hiên, bậc thềm bắt đầu chéo, ảnh mất cái tĩnh của kiến trúc đối xứng.
Ống tilt-shift: khi nào thật sự cần
Ống shift cho phép dịch khối thấu kính lên xuống, sang ngang so với cảm biến. Máy giữ thẳng đứng, bạn dịch ống lên và nóc toà nhà đi vào khung, đường dọc vẫn song song. Đây là cách làm của nhiếp ảnh kiến trúc chuyên nghiệp từ thời máy khổ lớn có thân xếp, nơi người chụp dịch cả mặt trước của máy. Khác với chỉnh phần mềm, ống shift không làm mất điểm ảnh ở mép và không kéo giãn hình.
Phần tilt, tức là nghiêng khối thấu kính, dùng để xoay mặt phẳng nét, ví dụ để nét từ sàn gạch sát chân tới bức tường cuối trong một sảnh dài mà không phải khép khẩu quá nhỏ. Trong chụp kiến trúc, shift được dùng nhiều hơn tilt.
Ống tilt-shift đắt, nặng, lấy nét tay, và đòi chân máy cùng thói quen làm chậm. Nó đáng có với người chụp kiến trúc thường xuyên, cho khách hàng là kiến trúc sư hay chủ đầu tư, nơi từng đường thẳng phải đúng. Với người chụp du lịch, cách chụp rộng rồi cắt và chỉnh phối cảnh nhẹ khi hậu kỳ cho kết quả đủ tốt trong hầu hết trường hợp. Một số người dùng shift để ghép ngang: dịch trái rồi phải, ghép hai khung thành một ảnh rộng mà không có sai lệch phối cảnh.
Chỉnh phối cảnh khi hậu kỳ mà không làm nhà lùn
Công cụ chỉnh phối cảnh có trong hầu hết phần mềm chỉnh ảnh, cả trên điện thoại. Nó dựng thẳng được đường dọc nhưng có giá phải trả. Làm theo thứ tự sau để giữ giá đó thấp.
- Khi chụp, chừa khoảng 15–25% không gian quanh công trình: phần mềm sẽ kéo các góc ảnh và cắt bỏ mép.
- Bật hiệu chỉnh hồ sơ ống kính trước, để méo thùng của ống không làm sai đường tham chiếu.
- Dùng chế độ dựng dọc tự động, hoặc vẽ hai đường dẫn dọc theo hai cạnh thẳng đứng chắc chắn của công trình.
- Kiểm tỉ lệ: sau khi dựng thẳng, phần trên toà nhà được kéo giãn ngang, cả công trình trông thấp và bè ra. Dùng thanh tỉ lệ khung hình để kéo cao lại chừng 5–15% cho tới khi cửa sổ trông vuông đúng như thật.
- Cân nhắc không dựng thẳng hoàn toàn khi chụp rất ngửa: giữ lại một chút hội tụ, vì mắt người đứng dưới chân toà nhà cao vẫn cảm thấy nó thu nhỏ lại ở trên; dựng thẳng tuyệt đối đôi khi trông như nóc nhà đang nở to.
- Cắt khung cuối cùng và kiểm các cạnh: cửa sổ ở mép không bị kéo méo, đường mái không cong.
Ngửa máy càng nhiều thì phần mềm càng phải kéo nhiều, chất lượng mép càng kém. Chỉnh phối cảnh là để sửa vài độ nghiêng, không phải để cứu một ảnh chụp ngửa bốn mươi độ từ chân công trình.
Khi nào cố ý để đường dọc hội tụ
Không phải ảnh kiến trúc nào cũng cần đường dọc song song. Đứng sát chân một toà tháp, ngửa hẳn máy lên với ống góc rộng, các đường dọc lao vút về một điểm trên trời: đó là cách diễn tả chiều cao và sức nặng mà ảnh mặt tiền thẳng không làm được. Không gian trong các nhà thờ có vòm cao, sảnh có cột lớn cũng thường được chụp như vậy.
Điều quan trọng là quyết đoán. Đường dọc nghiêng ba bốn độ trông như lỗi, người xem cảm thấy ảnh khó chịu mà không biết vì sao. Nghiêng mạnh, rõ ràng, có chủ ý thì người xem hiểu ngay đó là một góc nhìn. Ở giữa hai cực đó là vùng nên tránh.
Góc ngửa mạnh hợp với ảnh có một trục đối xứng: đứng đúng giữa, các đường dọc hội tụ đều về tâm, ảnh cân. Đứng lệch một bên, một cạnh hội tụ mạnh hơn cạnh kia, công trình như đang đổ nghiêng. Dù ngửa hay thẳng, hãy giữ máy cân theo chiều trái phải.
Một biến thể khác là nhìn thẳng lên từ chính giữa một không gian tròn hoặc vuông: giếng trời, lòng cầu thang xoắn, mái vòm. Máy đặt nằm ngửa, ống chĩa thẳng lên trần, mặt cảm biến song song với trần nên các đường lại đối xứng và đều. Kiểu ảnh này cần một tấm lót để đặt máy, không đặt trực tiếp lên sàn cổ, và cần hẹn giờ để bạn kịp bước ra khỏi khung.
Chụp kiến trúc bằng điện thoại
Ống chính của điện thoại có góc nhìn tương đương khoảng 24–28 mm, đủ rộng cho phần lớn mặt tiền khi bạn đứng ở phía bên kia đường. Ống góc siêu rộng tiện khi đứng sát, nhưng méo và kéo giãn ở rìa mạnh hơn, đường dọc gần mép ảnh dễ cong; nhiều máy tự sửa méo ống, đổi lại mép ảnh mềm.
Bật lưới trong cài đặt camera, nhiều máy có thêm chỉ báo cân bằng khi chĩa thẳng xuống hoặc giữ máy thẳng. Giữ điện thoại thẳng đứng như khi chụp bằng máy ảnh, và chấp nhận có phần đường thừa phía dưới để cắt sau. Ứng dụng chỉnh ảnh mặc định trên hầu hết điện thoại có thanh chỉnh phối cảnh dọc và ngang; dùng nó ở mức vài độ là đủ.
Ở các công trình nhiều chi tiết như mặt tiền thời Pháp ở Hà Nội, Sài Gòn, Huế, hãy dùng thêm ống tele của điện thoại nếu có để chụp riêng phù điêu, cửa sổ, đầu cột. Một bộ ảnh kiến trúc tốt thường có một ảnh toàn thể đứng thẳng và năm sáu ảnh chi tiết.
Một số ứng dụng camera hiển thị độ ngửa của máy bằng con số hoặc vạch ngang; giữ con số đó về không trước khi bấm sẽ tiết kiệm nhiều công chỉnh sau. Khi chụp toàn cảnh ghép trên điện thoại, máy càng thẳng thì các toà nhà trong ảnh ghép càng ít bị uốn cong.
Quy trình tại chỗ và ánh sáng cho mặt tiền
Đường thẳng là điều kiện cần, ánh sáng mới quyết định mặt tiền có khối hay phẳng. Vài thói quen của người chụp kiến trúc:
- Xem mặt tiền quay hướng nào để biết giờ có nắng chiếu xiên: hướng đông đẹp buổi sáng, hướng tây đẹp chiều muộn. Nắng xiên làm nổi gờ cửa, phù điêu, chân cột.
- Mặt tiền quay hướng bắc ít khi có nắng trực tiếp; chụp vào giờ xanh khi đèn trong công trình đã bật, ánh sáng trong và ngoài cân nhau.
- Khép khẩu khoảng f/8 đến f/11 để nét từ cổng tới mái; khép quá nhỏ làm ảnh mềm do nhiễu xạ.
- Dùng chân máy hoặc tốc độ đủ nhanh, vì đường thẳng là thứ lộ rung rõ nhất.
- Chờ một khoảng trống người qua lại, hoặc phơi sáng dài với kính ND để người thành vệt mờ, giữ công trình là chủ thể.
- Ở di tích, kiểm quy định về chân máy và chụp ảnh của ban quản lý hiện hành, không tựa thiết bị lên tường, lan can cổ.
Cuối cùng, chụp thêm một khung chéo góc ba phần tư để thấy chiều sâu công trình. Ảnh chính diện cho thấy mặt tiền; ảnh chéo cho thấy khối nhà, mái, độ dày tường, và thường là ảnh người xem nhớ lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ảnh chụp toà nhà của mình luôn bị đổ ra sau?
Vì máy được ngửa lên để lấy được nóc nhà. Khi mặt cảm biến không song song với mặt tiền, các đường dọc hội tụ về phía trên. Giữ máy thẳng và lùi xa, đứng cao hơn, hoặc chụp rộng rồi cắt bớt phần dưới sẽ hết.
Ống góc rộng có làm méo kiến trúc không?
Ống góc rộng không gây ra đường dọc hội tụ, nhưng nó khuếch đại hiệu ứng đó khi máy ngửa, và có thể có méo thùng ở mép cùng hiện tượng kéo giãn ở rìa. Giữ máy thẳng thì ống góc rộng cho đường dọc thẳng như mọi ống khác.
Có nên chỉnh phối cảnh tự động không?
Chế độ tự động làm tốt với mặt tiền rõ ràng, nhưng dễ sai khi khung có cây nghiêng, cột cong, mái dốc. Kiểm lại bằng mắt và dùng chế độ vẽ đường dẫn khi cần. Luôn kiểm tỉ lệ sau khi chỉnh để toà nhà không bị lùn.
Ống tilt-shift có thay được việc đứng xa không?
Ống shift cho bạn giữ máy thẳng ở chỗ gần hơn, nhưng mức dịch có giới hạn, thường quanh mười milimet trên máy cảm biến lớn. Với toà nhà rất cao đứng sát chân, vẫn không đủ. Kết hợp shift với đứng xa hơn hoặc cao hơn mới cho kết quả tốt.
Chụp nội thất phòng hẹp làm sao để tường không đổ?
Nguyên tắc vẫn vậy: máy thẳng đứng, đặt ở độ cao khoảng ngang hông hoặc ngực để thấy cả sàn và trần cân nhau. Dùng góc rộng vừa phải, đặt góc phòng quan trọng gần tâm để tránh kéo giãn ở rìa, và chỉnh phối cảnh nhẹ khi hậu kỳ.
Chụp công trình nổi tiếng nơi công cộng có cần xin phép?
Chụp từ nơi công cộng cho mục đích cá nhân thường không cần, nhưng dùng ảnh thương mại, chụp bên trong công trình, chụp ở di tích hoặc dùng chân máy, flycam có thể có quy định riêng. Kiểm quy định của ban quản lý và quy định về quyền tác giả hiện hành nếu định dùng ảnh để kinh doanh.