Bên trong nhà thờ, đình, đền, chênh sáng giữa ô cửa sáng chói và các góc tối có thể tới mười nấc hoặc hơn, vượt xa khả năng của một khung ảnh; vì thế cách chụp đúng là không dùng đèn flash, giữ máy thật vững ở tốc độ chậm, và chụp bù trừ ba tới năm khung để ghép khi chênh sáng quá lớn. Cầm tay, thông số khởi điểm là ISO 3200–6400, khẩu f/2.8–f/4, tốc độ 1/15–1/30 giây nếu máy hoặc ống có chống rung.
Nhưng trước mọi thông số là phép lịch sự: đây là nơi người ta đang sinh hoạt, nhiều nơi cấm chụp vào một số giờ, cấm đèn flash, cấm chân máy. Phần dưới đi qua quy tắc nơi chốn, cách giữ máy, thông số theo tình huống, màu sắc của ánh nến và kính màu, bố cục trục giữa và chi tiết chạm khắc, cùng các lỗi hay gặp.
Trước khi giơ máy: quy tắc của nơi chốn
Đọc biển và hỏi người trông coi. Nhiều công trình có quy định rõ: chỗ được chụp, giờ được chụp, có cho chân máy hay không, có thu phí chụp ảnh chuyên nghiệp hay không. Không thấy biển thì hỏi người trông coi; một câu hỏi tránh được việc bị mời ra ngoài giữa chừng.
Không chụp trong giờ lễ, giờ cúng. Khi đang có buổi lễ hay nghi thức, người ta đến đó vì việc của họ chứ không phải để làm nền. Chờ hết giờ, hoặc nếu được phép, đứng ở cuối, không di chuyển, không tiếng màn trập; nhiều máy có chế độ màn trập điện tử im lặng.
Không chụp cận mặt người đang cầu khấn. Người quỳ, người thắp hương là khoảnh khắc riêng tư. Họ có thể là một hình nhỏ ở xa trong toàn cảnh; chụp cận mặt thì không, trừ khi họ đồng ý.
Giữ khoảng cách với hiện vật. Không bước qua dây chắn, không lên bục, không chạm tay hay tựa máy vào tượng, hoành phi, câu đối, ghế gỗ cổ. Mồ hôi tay và cú va của chân máy để lại dấu trên sơn son thếp vàng hàng trăm năm.
Ăn mặc và đi lại. Trang phục kín đáo, nói khẽ, tắt âm báo của máy và điện thoại. Người chụp ảnh là người đi lại nhiều nhất trong không gian đó, nên càng phải nhẹ nhàng.
Vì sao bỏ đèn flash, kể cả khi được phép
Một số nơi cấm flash, một số không. Nhưng ngay cả khi được phép, đèn flash gắn trên máy gần như luôn làm hỏng ảnh nội thất. Nó chỉ chiếu sáng được vài mét trước mặt, làm những hàng ghế gần sáng chói và phẳng lì, trong khi phần sâu của gian chính vẫn tối, khoảng cách giữa hai vùng còn lớn hơn lúc chưa bật. Thứ làm nên không khí của một nội thất cổ, những vệt nắng qua cửa sổ, ánh nến lung linh, bóng tối dưới mái, bị xoá sạch.
Lý do thứ hai là hiện vật. Ánh sáng có tác động tích luỹ lên sơn, lớp thếp, tranh, vải, và đó là lý do các bảo tàng, di tích kiểm soát nghiêm cường độ chiếu sáng. Một lần nháy không phá được gì, nhưng hàng nghìn lần mỗi ngày thì khác. Người chụp có trách nhiệm không góp vào con số đó.
Lý do thứ ba là người xung quanh. Một tia sáng chói trong không gian tối, yên tĩnh làm mọi người giật mình, kể cả những người không quan tâm tới quy định. Tắt hẳn đèn flash và cả đèn hỗ trợ lấy nét trước khi bước vào.
Giữ máy vững khi không có chân máy
Tư thế trước, thiết bị sau. Đứng hai chân rộng bằng vai, khuỷu tay ép sát sườn, một tay đỡ dưới ống kính, áp kính ngắm vào mắt để có điểm tựa thứ ba. Thở ra từ từ rồi bấm, không giật ngón tay.
Ngồi xuống là có chân máy. Ngồi trên ghế dành cho khách hoặc ngồi xổm, đặt khuỷu tay lên đầu gối. Tư thế này cho thêm một tới hai nấc tốc độ an toàn so với đứng.
Chụp liên tiếp ba tới năm khung. Ở 1/15 giây, khung giữa của một loạt chụp liên tiếp thường nét hơn khung đầu, vì cú bấm đầu tiên làm máy rung. Về nhà chọn khung nét nhất.
Chống rung là đồng minh lớn. Máy có chống rung trong thân, cộng với ống góc rộng, có thể cầm được tới nửa giây với người tay vững. Đừng dựa hoàn toàn: thử ở chỗ thoáng trước, phóng 100% để biết giới hạn thật của mình.
Chân máy mini và túi đậu nếu được phép. Ở nơi cấm chân máy lớn, một chân máy mini đặt trên sàn hoặc một túi đậu nhỏ đặt trên ghế khách (không phải hiện vật) thường được chấp nhận. Hỏi trước. Đặt máy sát sàn ở trục giữa cho góc nhìn ngước rất đẹp.
Thông số khởi điểm theo tình huống
Bảng dưới áp dụng cho máy cảm biến lớn. Máy cảm biến nhỏ hơn giữ ISO thấp hơn khoảng một nấc và bù bằng chồng nhiều khung hoặc bằng chân máy mini.
| Tình huống | Cách giữ máy | Thông số khởi điểm |
|---|---|---|
| Toàn cảnh gian chính, cửa sổ sáng | Chân máy mini hoặc tì chắc | ISO 100–400, f/8, bù trừ 5 khung cách 2 nấc |
| Toàn cảnh, cầm tay | Đứng hoặc ngồi tì gối | ISO 3200–6400, f/4, 1/15–1/30 giây, bù trừ 3 khung |
| Chi tiết chạm khắc, tượng | Cầm tay, ống 50–85 mm | ISO 3200, f/2.8, 1/60 giây |
| Cửa sổ kính màu đơn lẻ | Cầm tay | Đo sáng điểm vào kính, ISO 400–800, f/5.6 |
| Vệt nắng qua cửa, bụi lơ lửng | Cầm tay hoặc chân máy mini | Đo theo vệt sáng, bù âm 1 nấc, để vùng tối chìm |
Với ảnh toàn cảnh có cửa sổ, chênh sáng thường vượt khả năng của một khung. Chụp bù trừ rồi ghép bằng phần mềm hoà trộn phơi sáng, chỉnh nhẹ tay để không ra kiểu ảnh HDR quá đà, nơi mọi góc tối đều sáng bằng nhau và không gian mất chiều sâu. Bóng tối là một phần của kiến trúc; giữ nó lại.
Khi phải chọn giữa nhiễu và nhoè, chọn nhiễu: nhiễu ở ISO cao giảm được khá tốt khi xử lý RAW, còn ảnh nhoè thì không cứu được.
Màu sắc: ánh nến, đèn vàng và cửa kính màu
Nội thất cổ thường có ba nguồn sáng cùng lúc: ánh nến hoặc đèn sợi đốt rất ấm, ánh sáng ban ngày lạnh hơn lọt qua cửa, và đèn LED mới lắp, mỗi nơi một nhiệt độ màu. Cân bằng trắng tự động sẽ kéo cả ảnh về trung bình, làm ánh nến nhợt và cửa sổ ám xanh. Đặt cố định khoảng 3.500–4.000 K cho không gian đèn ấm, khoảng 4.500–5.000 K khi ánh sáng chủ yếu từ cửa; chụp RAW để tinh chỉnh từng vùng sau.
Cửa kính màu là phần dễ hỏng nhất. Đo sáng theo cả gian phòng thì kính cháy trắng, mất hết màu và đường chì. Đo sáng điểm vào chính tấm kính, hoặc giảm phơi sáng tới khi màu xuất hiện trên màn hình, rồi lấy phần kính từ khung tối đó khi ghép. Nắng chiếu trực tiếp qua kính đổ các mảng màu lên sàn và cột; đó là khoảnh khắc chỉ có vào một giờ nhất định trong ngày, thường là buổi sáng với cửa hướng đông.
Ở đình, đền, sắc đỏ son và vàng thếp phản chiếu ánh nến rất mạnh. Khi chỉnh, đừng tăng bão hoà toàn ảnh, màu đỏ sẽ vỡ trước tiên; giảm nhẹ vùng đỏ cam, giữ chi tiết lớp thếp, và để phần gỗ tối giữ đúng sắc nâu trầm của nó.
Một thói quen nhỏ giúp rất nhiều khi chỉnh màu sau: chụp một khung có tấm bìa xám trung tính hoặc một tờ giấy trắng cầm trong tay, đặt ở vùng ánh sáng chính. Về nhà, chấm vào đó để có điểm chuẩn, rồi mới quyết định giữ không khí ấm bao nhiêu. Không có điểm chuẩn, người chỉnh ảnh thường trượt dần theo màn hình của mình, và cùng một không gian ra mỗi ảnh một màu.
Nếu định đăng cả một bộ ảnh nội thất, chỉnh một khung làm chuẩn rồi áp cùng thông số màu cho các khung còn lại, chỉ tinh chỉnh độ sáng. Người xem cảm nhận được sự nhất quán đó dù không gọi tên được, và không gian trong bộ ảnh đọc như một nơi chốn liền mạch.
Bố cục: trục giữa, nhìn lên và chi tiết
Nội thất nhà thờ thường dựng theo một trục dài từ cửa chính tới cuối gian; đứng đúng giữa trục, máy thẳng, hàng ghế và hàng cột dẫn mắt về phía cuối, ảnh có sự tĩnh và cân. Lệch nửa bước là hai bên không còn đối xứng, người xem cảm nhận được ngay. Ở đây cần đúng nguyên tắc giữ đường dọc thẳng như khi chụp mặt tiền, nếu không cột sẽ đổ vào trong.
Đình làng thì khác hẳn: không gian thấp, rộng ngang, mái lớn đè xuống, ánh sáng lọt vào từ các cửa bàn khoa hai bên. Ảnh toàn cảnh khó, nhưng các bộ phận kết cấu là kho báu: đầu dư, con rường, cốn, bẩy với chạm khắc rồng, người, thú. Dùng ống 50–85 mm, chờ khi ánh sáng ngoài cửa chiếu xiên vào để nổi khối gỗ; không chiếu đèn pin mạnh hay đèn flash vào chạm khắc.
Hai góc nữa đáng thử. Nhìn thẳng lên vòm hoặc lên hệ khung mái từ đúng tâm, máy song song với trần, cho những hình đối xứng bất ngờ. Và đặt một người nhỏ, đứng yên, ở cuối gian để thấy tỉ lệ của không gian; người đó nên là bạn đồng hành của bạn, không phải người đang hành lễ.
Lỗi hay gặp khi chụp nội thất thiếu sáng
Gom theo triệu chứng dễ nhìn thấy khi phóng to ảnh trên máy tính:
- Cột đổ vào trong, trần như sụp xuống: máy ngửa lên; giữ thẳng, chụp rộng rồi cắt, chỉnh phối cảnh nhẹ.
- Cửa sổ thành mảng trắng: đo theo vùng tối; bù trừ sáng và ghép, lấy phần cửa từ khung tối.
- Ảnh rung nhẹ khắp khung: tốc độ quá chậm so với tay; tăng ISO, ngồi tì gối, chụp liên tiếp.
- Ảnh ám vàng cam đặc: cân bằng trắng tự động bị ánh nến kéo; đặt cố định và chỉnh từ RAW.
- Ghép HDR quá tay, ảnh phẳng và giả: giảm cường độ hoà trộn, giữ lại vùng tối, không đẩy độ rõ.
- Người lạ lấp ló khắp khung: chờ, chụp nhiều khung rồi ghép trung vị để người di chuyển biến mất, hoặc quay lại vào giờ vắng được phép.
Ra về, đừng quên cảm ơn người trông coi. Ở nhiều đình, đền, chính họ là người giữ chìa khoá và kể cho bạn chi tiết nào đáng nhìn mà sách không ghi; người chụp được quý là người lần sau được mời quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Chụp bên trong nhà thờ, đình, đền có cần xin phép không?
Tuỳ nơi. Nhiều nơi cho khách chụp ảnh cá nhân tự do ngoài giờ lễ, một số cấm hẳn ở gian chính, một số yêu cầu đăng ký nếu chụp chuyên nghiệp, chụp cưới hay quay phim. Đọc biển, hỏi người trông coi, và tôn trọng câu trả lời.
Có nên dùng đèn LED nhỏ để chiếu sáng chạm khắc?
Không nên ở di tích, trừ khi được ban quản lý cho phép. Ánh sáng chiếu gần có thể làm phiền người khác và có tác động lên bề mặt cổ. Thay vào đó, chờ ánh sáng tự nhiên chiếu xiên, dùng ISO cao và ống khẩu lớn.
Điện thoại chụp nội thất tối có ổn không?
Chế độ chụp đêm của điện thoại khá tốt trong nội thất: nó ghép nhiều khung để giảm nhiễu và giữ cửa sổ. Giữ máy thật yên trong vài giây máy đang chụp, tì vào cạnh ghế khách hoặc đầu gối. Tắt đèn flash của điện thoại; nhiều máy để chế độ tự động, sẽ nháy khi tối.
Vì sao ảnh ghép bù trừ có viền sáng quanh cửa sổ?
Đó là hiệu ứng quầng do phần mềm hoà trộn kéo sáng vùng tối sát mép vùng sáng. Giảm cường độ ghép, dùng chế độ hoà trộn tự nhiên thay vì chế độ cường điệu, hoặc ghép thủ công bằng mặt nạ để kiểm soát mép cửa.
Ống kính nào hợp nhất cho nội thất tối?
Một ống góc rộng khẩu f/2.8 hoặc lớn hơn cho toàn cảnh, và một ống 50 mm khẩu lớn cho chi tiết là đủ. Ống góc rộng khẩu lớn cho phép cầm tay ở tốc độ chậm hơn mà vẫn nét, vì rung tay ít lộ ở tiêu cự ngắn.