Alhambra ở Granada (Tây Ban Nha) đẹp theo cách ngược với phần lớn cung điện châu Âu: bên ngoài là những bức tường đất nện màu đỏ gạch gần như không trang trí, còn bên trong là vữa thạch cao chạm mảnh như ren, trần gỗ ghép hàng nghìn mảnh, vòm "tổ ong" treo hàng nghìn ô nhỏ, và nước — trong bể phẳng lặng, trong kênh nhỏ dưới sàn, trong vòi phun giữa sân. Vật liệu phần lớn rẻ tiền: thạch cao, gỗ, gạch men. Cái làm nên vẻ lộng lẫy là tay nghề và cách điều khiển ánh sáng.
Phần cung điện nổi tiếng nhất được các vua dòng Nasrid, triều đại Hồi giáo cuối cùng trên bán đảo Iberia, xây chủ yếu trong thế kỷ 14. Năm 1492, Granada được giao cho vua Ferdinand và nữ hoàng Isabella; từ đó Alhambra thêm các lớp kiến trúc Phục Hưng. Bài này đi qua ba cung Nasrid theo thứ tự, chỉ ra thứ nên tìm ở từng sân, và đứng ở đâu ngoài thành phố để thấy cả quần thể đỏ rực lúc hoàng hôn.
Tên gọi "màu đỏ" và sự đối lập trong ngoài
Tên Alhambra bắt nguồn từ một chữ Ả Rập nghĩa là "màu đỏ", thường được giải thích là do màu của tường đất nện trộn sỏi và vôi khi nắng chiều chiếu vào. Đứng ở thành phố bên dưới nhìn lên, bạn thấy một pháo đài dài trên đỉnh đồi, tường thẳng, tháp vuông, mái thấp — đúng dáng một thành luỹ quân sự.
Sự mộc mạc bên ngoài là có chủ ý. Cung điện của người Nasrid quay mặt vào trong: mọi phòng mở ra một khoảng sân, mọi thứ đẹp nhất dành cho người đã đi qua cửa. Đi từ ngoài vào là đi qua một chuỗi hành lang gấp khúc, tối và hẹp, rồi bất ngờ mở ra một sân sáng có nước. Kiến trúc ở đây kể chuyện bằng sự hé lộ dần dần.
Chất liệu cũng vậy. Thạch cao chạm phủ tường từ tầm vai trở lên; dưới tầm vai là dải gạch men cắt ghép thành hình sao nhiều cánh, bền hơn với va chạm và có thể lau rửa. Trần là gỗ tuyết tùng ghép hoặc vòm tổ ong bằng thạch cao. Không có đá quý, không dát vàng dày — tất cả là vật liệu thường được nâng lên bằng hình học.
Ba cung Nasrid: mỗi sân một tâm trạng
Mexuar — phòng tiếp dân. Đây là phần cũ nhất và cũng bị sửa nhiều nhất về sau. Không gian thấp, nhiều cột, dải gạch men dưới chân tường rất đẹp. Ở sân nhỏ phía sau có một mặt tường được trang trí kỹ đến mức nhiều người coi là "mặt tiền" của cả khu cung: hai cửa đối xứng, mái hiên gỗ chạm vươn ra. Chú ý cách hai cửa dẫn vào hai hướng khác nhau — một vào khu ở, một vào khu công vụ.
Comares — sân hồ dài và tháp đại sảnh. Sân chính là một bể nước chữ nhật dài, hai bên là hàng cây sim cắt xén thấp. Mặt nước phẳng lặng phản chiếu nguyên khối tháp ở đầu sân. Bên trong tháp là đại sảnh tiếp sứ thần, nơi tường phủ kín vữa chạm từ sàn tới mép trần, còn trần là một mái gỗ tuyết tùng ghép từ hàng nghìn mảnh thành các vòng sao lồng nhau, thường được giải thích là biểu tượng bảy tầng trời. Đứng giữa sảnh, nhìn ánh sáng lọt qua các ô cửa sổ sâu trong tường dày, bạn sẽ hiểu cảm giác mà sứ thần xưa có khi chờ được tiếp.
Sư Tử — sân rừng cột và vòi phun. Sân này được xây vào nửa sau thế kỷ 14, có hơn một trăm cột đá cẩm thạch mảnh, đứng đơn hoặc từng cặp, đỡ những vòm cuốn viền vữa chạm như rèm treo. Giữa sân là đài phun đặt trên lưng mười hai con sư tử đá, từ đó bốn kênh nước nhỏ chạy theo bốn hướng, chia sân làm bốn phần. Khác với sân Comares tĩnh lặng, sân Sư Tử chuyển động: mắt đi lòng vòng qua hàng cột, tai nghe tiếng nước chảy dưới chân.
Vòm tổ ong: nhìn lên trần trong phòng Hai Chị Em
Hai bên sân Sư Tử là hai phòng có trần nổi tiếng nhất Alhambra. Trần phòng Hai Chị Em là một mái vòm tổ ong — người ta gọi là muqarnas — ghép từ hàng nghìn ô thạch cao nhỏ hình lăng trụ, mỗi ô như một tổ ong khoét lõm, xếp chồng thành từng tầng từ chân vòm lên đỉnh. Theo cách đếm thường được dẫn, số ô vào khoảng năm nghìn. Từ dưới nhìn lên, trần không còn là mặt phẳng mà là một khối nhũ đá rủ xuống, hoặc một bầu trời vỡ thành vô số mảnh sáng.
Bí mật nằm ở ánh sáng. Chân vòm có một vòng cửa sổ nhỏ; ánh sáng lọt vào chiếu xiên lên các ô, mỗi ô nghiêng một góc khác nhau nên nhận lượng sáng khác nhau. Khi mặt trời di chuyển, mảng sáng tối trên trần cũng di chuyển — vòm "sống" theo giờ. Đứng yên vài phút, bạn sẽ thấy mảng sáng trượt dần.
Phòng đối diện, phòng Abencerrajes, có vòm tổ ong hình ngôi sao tám cánh. Gắn với phòng này là một giai thoại về cuộc thảm sát dòng họ Abencerrajes và vết đỏ trong bồn nước giữa phòng được kể là vết máu. Đó là giai thoại dân gian; vết đỏ nhiều khả năng là gỉ sắt hoặc khoáng chất. Nhưng câu chuyện đã khiến phòng này trở thành nơi khách dừng lâu nhất.
Những thứ nhỏ đáng tìm và vì sao chúng đáng tìm
Alhambra đông khách, các phòng lại nối nhau liên tục nên rất dễ đi lướt. Bảng dưới là những điểm đáng dừng lại mà nhiều người bỏ qua:
| Chi tiết | Ở đâu | Nhìn gì |
|---|---|---|
| Dải gạch men cắt ghép | Chân tường hầu hết các phòng | Hình sao lồng nhau, mỗi mảnh men cắt riêng rồi ghép — không phải gạch in hoa văn. Hoạ sĩ M. C. Escher từng đến đây năm 1922 và 1936 để chép các mẫu này, và chúng ảnh hưởng tới các tranh lát kín mặt phẳng nổi tiếng của ông. |
| Thơ khắc trên tường | Quanh phòng Hai Chị Em, vành bồn sư tử | Thư pháp không chỉ là hoa văn: nhiều dải chữ là thơ của Ibn Zamrak, nhà thơ triều Nasrid, ca ngợi chính căn phòng, như thể toà nhà tự nói về mình. |
| Lỗ cửa sổ thấp | Phòng ngắm cảnh phía sau phòng Hai Chị Em | Cửa sổ đặt thấp, vừa tầm mắt người ngồi trên đệm sàn chứ không phải người đứng — dấu vết của lối sống ngồi thấp. |
| Kênh nước dưới sàn | Sân Sư Tử, lối ra các phòng | Nước từ đài phun chạy qua rãnh nhỏ vào tận trong phòng, nối nước trong và ngoài thành một mạch. |
| Dấu hệ thống nước dẫn từ núi | Khu vườn Generalife | Kênh dẫn nước lấy từ thượng nguồn sông Darro chạy suốt khu vườn; sân dài có vòi phun hai bên là nơi thấy rõ nhất. |
Nếu chỉ chọn một chi tiết để nhìn kỹ, hãy chọn dải gạch men. Đếm số cánh của một ngôi sao, rồi lần theo các dải băng đan qua lại xem chúng đi đâu — bạn sẽ thấy hình học không phải trang trí phụ, mà là xương sống của toàn bộ ngôn ngữ trang trí ở đây.
Hiểu lầm phổ biến khi nhìn Alhambra
Ảnh chụp và phim tài liệu đã tạo nên một hình dung khá cố định về Alhambra. Vài điểm cần chỉnh lại để nhìn cho đúng:
- "Vữa chạm vốn màu trắng ngà": lớp thạch cao chạm ban đầu được tô màu — lam, đỏ, xanh lục, có chỗ thếp vàng. Nhìn kỹ trong các hốc sâu, nơi ít bị mưa nắng và tay người chạm tới, bạn vẫn thấy vệt màu còn sót. Vẻ trắng thanh khiết hôm nay là kết quả của thời gian.
- "Kiến trúc ở đây không có hình người và thú": mười hai con sư tử là phản ví dụ rõ nhất. Ở một phòng phía đông sân Sư Tử, trần còn có các bức vẽ trên da thuộc thể hiện hình người ngồi, cảnh săn bắn và hiệp sĩ, thường được xếp vào cuối thế kỷ 14.
- "Mọi thứ đều nguyên gốc thời Nasrid": sau nhiều thế kỷ bị bỏ bê, một phần quần thể từng được dùng làm doanh trại và kho. Các đợt trùng tu thế kỷ 19 đôi khi thêm thắt theo hình dung "phương Đông" của thời đó; các nhà phục chế thế kỷ 20 gỡ bớt và áp dụng nguyên tắc phân biệt phần mới với phần cũ.
- "Cuốn sách của Washington Irving là tài liệu lịch sử": tập truyện về Alhambra in năm 1832 của nhà văn Mỹ này pha trộn ghi chép, truyền thuyết và tưởng tượng. Cuốn sách làm Alhambra nổi tiếng khắp thế giới, nhưng nên đọc như văn chương.
Lộ trình một buổi và giờ đẹp
Vào khu cung Nasrid phải theo khung giờ in trên vé, và vé thường hết sớm vào mùa đông khách. Kiểm quy định của ban quản lý hiện hành rồi sắp lộ trình quanh khung giờ đó:
- Trước giờ vào cung: đi Alcazaba, pháo đài cũ nhất ở mũi tây. Leo lên tháp canh để thấy toàn cảnh khu phố Albaicín đối diện và dãy núi Sierra Nevada phía sau.
- Đúng khung giờ, vào cung Nasrid: đi theo thứ tự Mexuar, Comares, Sư Tử. Ở sân Comares, đứng ở đầu bể đối diện tháp để lấy trọn hình phản chiếu.
- Trong phòng Hai Chị Em: ngẩng lên trần ít nhất vài phút; đừng chỉ chụp rồi đi.
- Ra vườn Partal: một hồ nước rộng trước một hiên năm vòm, ít người hơn và có ánh sáng chiều đẹp.
- Cung Charles V: một khối Phục Hưng vuông ôm sân tròn giữa lòng Alhambra — đối lập hoàn toàn với cung Nasrid, đáng ghé để so sánh.
- Cuối chiều, Generalife: vườn và cung nghỉ mùa hè phía trên đồi, nước và hoa dày đặc.
Đứng ở đâu để thấy cả Alhambra đỏ lên
Góc nổi tiếng nhất nằm ngoài Alhambra: quảng trường ngắm cảnh San Nicolás ở khu phố cổ Albaicín, trên ngọn đồi đối diện bên kia thung lũng sông Darro. Lúc hoàng hôn, nắng thấp chiếu thẳng vào tường thành, làm cả quần thể chuyển từ màu đất sang cam rồi đỏ. Vào mùa đông và đầu xuân, dãy Sierra Nevada phía sau còn phủ tuyết, tạo nền trắng cho khối tường đỏ. Quảng trường này rất đông vào giờ đó; các điểm ngắm khác cao hơn trong Albaicín hoặc phía khu Sacromonte cho góc tương tự nhưng thưa người hơn.
Buổi tối, đèn chiếu sáng tường thành từ bên dưới; cảnh ít đỏ hơn nhưng khối pháo đài nổi rõ trên nền trời tối. Nếu có thể, hãy đi Alhambra trước rồi mới lên San Nicolás vào chiều cùng ngày hoặc hôm sau: lúc đó bạn sẽ chỉ được từng tháp, từng mái, biết sân Comares nằm sau bức tường nào.
Ứng xử: tường vữa chạm rất dễ vỡ vụn, đừng chạm tay hay tựa lưng; đi đúng lối, không ngồi lên mép bể nước; ở các khu phố dân cư Albaicín, giữ yên lặng vào buổi tối vì đó là nhà của người dân.
Câu hỏi thường gặp
Alhambra là cung điện hay pháo đài?
Cả hai. Alhambra là một quần thể trên đồi gồm pháo đài quân sự Alcazaba, các cung điện của vua Nasrid, một khu thị trấn nhỏ cho người phục vụ, vườn Generalife và các công trình thêm sau năm 1492 như cung Charles V. Khi người ta nói "đẹp như Alhambra" thường là nói về khu cung Nasrid.
Mười hai con sư tử ở giữa sân có phải là bản gốc không?
Các tượng sư tử là bản gốc thời Nasrid, được trùng tu kỹ trong nhiều năm vào đầu thập niên 2010 để làm sạch lớp cặn và gia cố, rồi đặt lại vị trí cũ. Một điều thú vị là các con sư tử không giống nhau hoàn toàn về khuôn mặt và cách tạc bờm.
Nên đi Alhambra vào mùa nào?
Mùa xuân và mùa thu dễ chịu nhất: vườn Generalife có hoa, ánh sáng mềm, trời không quá nóng. Mùa hè Granada rất nóng vào buổi chiều, nên chọn khung giờ sáng. Mùa đông vắng hơn và có thể thấy tuyết trên Sierra Nevada từ quảng trường San Nicolás.
Có thể vào Alhambra buổi tối không?
Ban quản lý thường có các suất tham quan buổi tối cho một số khu vực, trong đó có cung Nasrid. Không gian ban đêm khác hẳn: vữa chạm hiện ra dưới đèn, nước phản chiếu ánh sáng nhân tạo. Lịch và phạm vi cụ thể thay đổi theo mùa, hãy kiểm thông tin hiện hành.
Chữ viết trên tường Alhambra có ý nghĩa gì?
Phần lớn là thư pháp Ả Rập gồm câu khẩu hiệu của dòng họ Nasrid lặp lại rất nhiều lần, các lời chúc và những bài thơ của các nhà thơ cung đình. Nhiều bài thơ ca ngợi chính căn phòng mà chúng được khắc vào. Chữ được dùng như một phần của hoa văn, đan với hình học và hoa lá.
Vì sao Alhambra còn đứng được sau hơn sáu thế kỷ dù làm bằng vật liệu rẻ?
Phần kết cấu chịu lực là tường đất nện dày và gạch, khá bền với khí hậu khô của Granada. Lớp vữa chạm thì mỏng manh và đã được tu sửa nhiều lần; một số phần là bản phục chế thế kỷ 19 và 20. Việc giới hạn số khách mỗi khung giờ cũng nhằm giữ các lớp trang trí này.