Mái vòm nhà thờ Santa Maria del Fiore ở Firenze (Florence) là mái vòm gạch lớn nhất từng được xây, và Filippo Brunelleschi đã dựng nó trong khoảng 1420–1436 mà không cần một giàn gỗ khổng lồ đỡ từ dưới đất như cách làm quen thuộc thời đó. Ba ý tưởng làm được điều này: mái vòm có hai lớp vỏ lồng nhau, gạch xếp theo hình xương cá để mỗi vòng gạch tự khoá vào nhau khi còn đang xây, và các vòng đai bằng đá, sắt, gỗ ôm quanh chân vòm để giữ nó khỏi bung ra.
Đẹp nhất là nhìn mái vòm từ xa, nơi nó nổi lên giữa biển mái ngói đỏ như một quả đồi nhân tạo; và đẹp không kém là đi giữa hai lớp vỏ của nó, nơi bạn chạm mắt vào từng hàng gạch xương cá. Bài này giải thích ngắn gọn cách mái vòm đứng được, rồi chỉ những chỗ đứng và giờ ngắm đáng giá.
Một cái lỗ khổng lồ chờ gần nửa thế kỷ
Nhà thờ được khởi công năm 1296. Đến giữa thế kỷ 14, người Firenze đã quyết định hình dáng phần giao điểm: một khối tám cạnh, đường kính trong khoảng 45 mét, phía trên sẽ là một mái vòm cao vượt mọi công trình đương thời. Họ xây tường tám cạnh lên tới chân vòm — rồi dừng lại, vì không ai biết cách làm mái.
Cách xây vòm quen thuộc khi ấy là dựng một giàn gỗ hình vòm từ dưới đất lên, xếp gạch đá lên trên giàn, chờ vữa đông kết rồi tháo giàn. Với khẩu độ hơn 40 mét và chiều cao như vậy, giàn gỗ cần một lượng gỗ khổng lồ và sẽ tự sụp vì sức nặng của chính nó. Hơn nữa, mô hình thiết kế được thông qua từ thế kỷ trước đã loại bỏ trụ chống bay bên ngoài — thứ người Firenze coi là kiểu cách của phương Bắc. Khoảng trống giữa nhà thờ nằm đó, che tạm, suốt nhiều chục năm.
Năm 1418, thành phố tổ chức cuộc thi. Brunelleschi, vốn là thợ kim hoàn và đã nghiên cứu kỹ các công trình La Mã cổ, đưa ra phương án không cần giàn đỡ toàn phần. Ông thắng, cùng làm chung với đối thủ cũ Lorenzo Ghiberti trong những năm đầu, và mái vòm được khép đỉnh năm 1436. Phần đèn lồng trên đỉnh do ông thiết kế được hoàn thành sau khi ông mất.
Ba bí quyết kết cấu, nhìn thấy được bằng mắt
Hai lớp vỏ. Mái vòm không phải một khối đặc mà là hai lớp: lớp trong dày, chịu lực chính; lớp ngoài mỏng hơn, che mưa và tạo dáng cao vút nhìn từ xa. Giữa hai lớp là khoảng trống có cầu thang, nên khi leo lên bạn đi đúng trong lòng kết cấu. Hai lớp nối với nhau bằng các gân: tám gân lớn ở tám góc — chính là tám đường đá cẩm thạch trắng bạn thấy bên ngoài — và các gân nhỏ giấu bên trong.
Gạch xếp xương cá. Trong các vòng gạch nằm ngang, cứ cách một khoảng lại có một viên gạch dựng đứng, tạo thành những đường xoắn chéo như xương cá chạy quanh vòm. Những viên dựng đứng ấy chặn các viên nằm ngang khỏi trượt vào trong khi vữa còn ướt, nên mỗi vòng gạch vừa xây xong đã tự đứng được. Khi leo giữa hai lớp vỏ, bạn sẽ thấy trực tiếp kiểu xếp này ở một số đoạn tường.
Vòng đai ôm chân vòm. Một mái vòm có xu hướng bung ra ở chân như vành mũ bị đè. Để giữ, Brunelleschi cho đặt các vòng đai làm từ những thanh đá nối bằng chốt sắt, và một vòng đai bằng gỗ, chạy quanh vòm ở nhiều độ cao. Bạn không thấy chúng từ bên ngoài, nhưng hiểu chúng là hiểu vì sao mái vòm không cần trụ chống bên ngoài.
Máy nâng do chính ông chế. Để đưa hàng triệu viên gạch và những khối đá nặng lên cao, Brunelleschi thiết kế máy nâng chạy bằng sức kéo của bò, có thể đảo chiều nâng hạ mà không phải quay đầu con vật. Một số bộ phận và bản phục dựng được trưng ở bảo tàng của nhà thờ.
Leo mái vòm hay leo tháp chuông Giotto?
Hai lối leo cạnh nhau cho hai trải nghiệm khác hẳn. Chọn theo điều bạn muốn thấy:
| Tiêu chí | Leo mái vòm | Leo tháp chuông Giotto |
|---|---|---|
| Số bậc (thường được nêu) | Khoảng 463 bậc | Khoảng 414 bậc |
| Thấy gì trên đường | Đi vòng ban công trong ở chân vòm, nhìn gần tranh vẽ trên trần; rồi chui giữa hai lớp vỏ, thấy gạch xương cá | Các tầng tháp có cửa sổ nhìn ra quảng trường; ít chi tiết kết cấu |
| Thấy gì trên đỉnh | Toàn cảnh thành phố từ chân đèn lồng, nhưng không thấy chính mái vòm | Toàn cảnh thành phố, và quan trọng nhất là thấy mái vòm ngay trước mặt |
| Độ khó | Lối hẹp, dốc, đoạn cuối cong theo vỏ vòm; không hợp người sợ không gian kín | Bậc thẳng, có chỗ nghỉ ở các tầng, thoáng hơn |
Nhiều người mê kiến trúc chọn leo cả hai, nhưng nếu chỉ chọn một để ngắm mái vòm thì tháp chuông thắng, vì bạn không thể ngắm thứ mình đang đứng trên. Nếu chọn một để hiểu mái vòm thì leo vòm. Khung giờ, quy định đặt chỗ trước hãy kiểm trên kênh chính thức.
Những chi tiết khách vội bỏ qua
Quảng trường nhà thờ luôn đông, và mặt tiền đá cẩm thạch ba màu dễ hút hết sự chú ý. Dưới đây là thứ đáng tìm:
- Mặt tiền là của thế kỷ 19: mặt tiền dở dang thời trung đại bị dỡ vào cuối thế kỷ 16; mặt tiền đá trắng, xanh lục, hồng bạn thấy hôm nay hoàn thành năm 1887. Nó hợp màu với tường nhà thờ cũ nhưng là công trình mới hơn mái vòm gần bốn thế kỷ rưỡi.
- Đồng hồ ngược chiều: trên tường phía trong, phía trên cửa chính, có một mặt đồng hồ do hoạ sĩ Paolo Uccello vẽ năm 1443, kim chạy ngược chiều quen thuộc và chia 24 giờ theo cách tính giờ của người Ý thời đó, với ngày kết thúc lúc hoàng hôn.
- Trần mái vòm từ bên trong: bức tranh khổng lồ cảnh phán xét cuối cùng do Giorgio Vasari bắt đầu và Federico Zuccari hoàn thành cuối thế kỷ 16. Từ sàn nhà thờ, nó cho thấy mái vòm sâu thế nào; từ ban công khi leo vòm, nó cho thấy hình người được vẽ lớn đến mức nào.
- Tấm đá tròn phía sau nhà thờ: trên mặt đường lát phía sau hậu cung có một đĩa đá trắng, thường được chỉ là chỗ quả cầu đồng trên đỉnh đèn lồng rơi xuống sau khi bị sét đánh năm 1600. Quả cầu gốc do xưởng của Verrocchio làm, nơi Leonardo da Vinci khi trẻ học việc.
- Ban công dở dang ở chân vòm: nhìn kỹ dải tường tám cạnh ngay dưới chân vòm, bạn sẽ thấy chỉ một trong tám mặt có hành lang đá chạm viền quanh, bảy mặt còn lại để trơ gạch. Hành lang này được làm vào đầu thế kỷ 16 rồi bỏ dở, theo giai thoại một phần vì lời chê của Michelangelo rằng nó trông như "lồng nhốt dế". Đến nay, sau năm thế kỷ, không ai dám làm tiếp.
- Sàn đá dưới mái vòm: đứng giữa nhà thờ, cúi xuống trước khi ngẩng lên. Sàn lát đá cẩm thạch nhiều màu ghép thành hoa văn hình học, làm vào thế kỷ 16, như một tấm thảm bằng đá đặt đúng dưới mái vòm — người ta thường mải ngẩng cổ mà không bao giờ nhìn xuống.
- Cửa đồng của nhà rửa tội đối diện: cánh cửa đồng mạ vàng phía đông do Ghiberti làm; bản gốc nằm trong bảo tàng của nhà thờ, cửa ngoài trời là bản sao.
Lộ trình mắt nhìn quanh quảng trường nhà thờ
Quần thể quảng trường gồm nhà thờ, tháp chuông, nhà rửa tội và bảo tàng của nhà thờ nằm sát nhau. Đi theo thứ tự dưới đây, bạn sẽ đọc được mái vòm từ dưới lên, từ trong ra ngoài:
- Đứng ở cửa nhà rửa tội, quay lưng vào cửa: từ đây bạn thấy mặt tiền nhà thờ, tháp chuông bên phải và mái vòm nhô lên phía sau. Để ý mái vòm gần như bị mặt tiền che mất — người Firenze xưa thấy mái vòm rõ nhất từ khắp thành phố, chứ không phải từ trước cửa.
- Đi dọc thân nhà thờ phía nam: nhìn các ô ốp đá cẩm thạch trắng, xanh lục kẻ ô vuông; càng gần hậu cung, mái vòm càng chiếm trọn tầm nhìn.
- Vòng ra sau hậu cung: đây là chỗ đứng gần nhất để thấy toàn bộ cấu trúc: khối tám cạnh, chân vòm, tám gân trắng, đèn lồng trên đỉnh.
- Vào bảo tàng của nhà thờ: xem mô hình gỗ, dụng cụ xây dựng thời trung đại và bản gốc các tác phẩm điêu khắc từng đặt ngoài trời. Xem phần này trước khi leo vòm sẽ khiến lối đi giữa hai lớp vỏ có ý nghĩa hơn hẳn.
- Vào gian chính: lòng nhà thờ khá trống và tối so với bề ngoài rực rỡ; đi tới dưới mái vòm và ngẩng lên — độ sâu của vòm lúc này mới thực sự hiện ra.
- Cuối cùng mới leo: vòm hoặc tháp chuông, tuỳ bạn chọn theo bảng ở trên.
Cả vòng này mất vài giờ nếu đi chậm. Buổi sáng sớm quảng trường vắng hơn, mặt tiền phía tây nhận nắng muộn nên đi bộ quanh thân nhà thờ sẽ thấy ánh sáng chuyển dần trên đá.
Đứng ở đâu để thấy mái vòm trội lên giữa thành phố
Góc kinh điển là quảng trường Piazzale Michelangelo trên đồi bờ nam sông Arno, lúc hoàng hôn. Từ đây, mái vòm đứng giữa biển mái ngói, tháp chuông Giotto và tháp toà thị chính Palazzo Vecchio đứng hai bên như hai cột mốc, phía xa là đồi Fiesole. Nắng chiều từ phía tây làm ngói đỏ ấm lên, đá trắng của tám gân vòm sáng như những đường kẻ. Muốn ít người hơn, đi bộ lên cao thêm một chút tới khu nhà thờ San Miniato al Monte.
Trong lòng phố, có một con đường thẳng chạy từ quảng trường Santissima Annunziata về phía nhà thờ, cuối đường là mái vòm đóng khung giữa hai dãy nhà — một góc nhìn bị nén theo chiều sâu mà người Firenze đã sắp đặt có chủ ý. Từ các sân thượng khách sạn, quán cà phê hoặc từ vườn Boboli bên kia sông, bạn có thêm những góc nhìn xiên.
Đứng sát chân nhà thờ, hãy đi một vòng quanh hậu cung và ngẩng lên: từ đây bạn mới thấy mái vòm ngồi trên khối tám cạnh và các nửa vòm nhỏ quanh hậu cung như những bậc thang dẫn mắt lên. Về ứng xử, nhà thờ vẫn hành lễ thường xuyên — ăn mặc kín vai và gối khi vào, giữ yên lặng, và trên đường leo vòm, không khắc tên lên tường: những vết khắc chi chít ở đó chính là lý do bây giờ có người canh.
Câu hỏi thường gặp
Mái vòm Duomo Firenze lớn hơn mái vòm Pantheon ở Roma không?
Đường kính trong của hai mái vòm khá gần nhau, cùng ở khoảng 43 đến 45 mét. Khác biệt là Pantheon làm bằng bê tông La Mã đổ liền khối trên tường tròn, còn Duomo là gạch, đặt trên khối tám cạnh và cao hơn rất nhiều. Vì vậy Duomo thường được gọi là mái vòm gạch đá lớn nhất từng xây.
Brunelleschi có để lại bản vẽ giải thích cách xây không?
Ông nổi tiếng giữ kín phương pháp và gần như không để lại bản vẽ chi tiết. Phần lớn hiểu biết hiện nay đến từ khảo sát chính công trình, ghi chép của người đương thời và tài liệu của ban quản lý xây dựng. Một số câu hỏi về cách ông kiểm soát độ cong vẫn còn được giới nghiên cứu tranh luận.
Giai thoại quả trứng có thật không?
Có một giai thoại kể Brunelleschi thách các đối thủ dựng đứng quả trứng trên bàn đá, rồi đập dẹp đáy trứng để dựng nó lên. Câu chuyện được Giorgio Vasari chép lại hơn một thế kỷ sau, nên nên coi là giai thoại minh hoạ sự tự tin của ông hơn là sự kiện đã kiểm chứng.
Leo mái vòm có cần đặt trước không?
Thường phải đặt khung giờ trước vì số người được lên mỗi lượt bị giới hạn bởi lối đi hẹp. Quy định cụ thể và cách mua vé thay đổi theo thời kỳ, nên hãy kiểm thông tin hiện hành của ban quản lý nhà thờ trước khi đi.
Lúc nào ngắm mái vòm đẹp nhất?
Hoàng hôn từ đồi bờ nam sông Arno là thời điểm được ưa chuộng nhất, khi ngói và gạch ấm màu nhất. Sáng sớm ở quảng trường nhà thờ thì vắng người, hợp để nhìn kỹ mặt tiền và tháp chuông. Ngày trời mù sau mưa, mái vòm nổi rõ trên nền đồi xa.
Vì sao mái vòm hình tám cạnh mà không tròn?
Hình dạng tám cạnh đã được quyết định từ trước khi Brunelleschi tham gia, vì khối tường đỡ đã xây sẵn. Ông phải làm mái vòm theo đúng nền đó. Các gân ở tám góc trở thành khung xương chính, và chính đường gân trắng trên nền ngói đỏ đã tạo nên dáng nhận diện của mái vòm.