Quần thể nhà thờ đá Phát Diệm ở vùng Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, được dựng trong khoảng năm 1875 đến 1899 dưới sự chỉ huy của linh mục Trần Lục, quen gọi là cụ Sáu. Điều khiến nó nổi tiếng không phải là kích thước mà là cách kết hợp: mặt bằng dài kiểu nhà thờ phương Tây, nhưng mái cong, đầu đao, cột gỗ lim, chạm khắc hoa lá lại theo ngôn ngữ đình chùa Việt. Đá xanh và gỗ lim là hai vật liệu chính.
Kim Sơn là vùng đất bồi ven biển mới được khai hoang từ đầu thế kỷ 19, đất mềm, nhiều nước. Dựng những khối đá nặng hàng tấn trên nền đất như vậy là cả một bài toán kỹ thuật. Bài này đi qua bố cục quần thể, Phương Đình, nhà thờ lớn, nhà nguyện đá nhỏ, những chi tiết chạm khắc đáng tìm, câu chuyện về móng, và cách cư xử ở một nơi vẫn đang là chỗ sinh hoạt thường ngày của cộng đồng.
Bố cục: hồ, phương đình, nhà thờ lớn và các nhà nguyện
Quần thể trải dài theo một trục. Phía trước là một hồ nước rộng; sau hồ là Phương Đình, khối nhà đá nhiều tầng làm cổng và tháp chuông; sau Phương Đình là sân rộng và nhà thờ lớn. Xung quanh nhà thờ lớn là những nhà nguyện nhỏ hơn, mỗi nhà một kiểu, cùng các công trình phụ như hang đá nhân tạo và nhà mộ của người dựng quần thể.
Cách bố trí hồ phía trước, công trình chính lùi sau một khoảng sân, cổng nhiều tầng đứng chắn ở giữa, gợi nhớ cách bố cục của các ngôi đình, chùa lớn ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi hồ nước, cổng tam quan và sân là những lớp không gian bắt buộc trước khi vào toà chính. Ở Phát Diệm, ngôn ngữ bố cục quen thuộc đó được dùng cho một chức năng khác, và chính sự quen thuộc ấy làm cho quần thể không có cảm giác "ngoại lai".
Đứng ở bờ hồ phía trước, bạn thấy Phương Đình phản chiếu xuống mặt nước, hai bên là cây cổ thụ. Đây là góc nhìn tổng thể đẹp nhất, nhất là vào buổi sáng khi nắng chiếu vào mặt trước của công trình.
Để ý thêm vật liệu của khung cảnh: mặt nước, những hàng cây cổ thụ, nền đất bằng của vùng đồng chiêm trũng ven biển. Không có núi làm nền, Phương Đình và các mái nhà thờ là những điểm cao nhất trong tầm mắt, nhô lên giữa đồng như những mốc định hướng. Đứng xa hơn một chút, ở đường làng xung quanh, bạn sẽ thấy quần thể nổi trên nền trời phẳng của vùng Kim Sơn.
Phương Đình: một khối đá mặc áo đình làng
Nhiều tầng mái. Phương Đình có ba tầng, càng lên cao càng thu nhỏ, mỗi tầng một lớp mái với các góc đao cong lên. Nhìn hình khối từ xa, nó giống một gác chuông của đình chùa phóng lớn, chỉ khác là toàn thân xây bằng đá.
Tầng dưới là đá khối lớn. Tầng dưới cùng xây bằng những phiến đá xanh lớn, xếp khít, có cửa vòm thông qua. Đứng sát chân tường, đặt tay lên khoảng không cạnh phiến đá (không chạm vào chạm khắc) để cảm nhận kích thước những khối đá mà người xưa vận chuyển đến đây không có máy móc hiện đại.
Chạm khắc trên đá. Mặt đá được chạm hoa lá, mây, các con vật trong bộ tứ linh quen thuộc của mỹ thuật Việt như rồng, lân, rùa, phượng, xen với những hình tượng phương Tây. Đi vòng quanh Phương Đình, so sánh các mảng chạm ở bốn mặt: có mặt chạm dày, có mặt chạm thưa.
Sập đá. Ở tầng dưới có một khối đá lớn được tạo hình như chiếc sập, thường được giới thiệu là nơi đặt kiệu trong các dịp lễ. Chiếc sập đá nguyên khối là một trong những chi tiết khiến người xem bất ngờ nhất vì kích thước.
Tầng trên cùng. Tầng trên cùng treo chuông lớn. Không phải lúc nào khách cũng lên được; nếu được phép, đi cầu thang hẹp và để ý đầu.
Nhà thờ lớn: cột lim, mái ngói, ánh sáng mờ
Nhà thờ lớn có mặt bằng hình chữ nhật dài, chia thành nhiều gian theo chiều dọc, đúng kiểu mặt bằng nhà thờ phương Tây. Nhưng bộ khung thì là kết cấu gỗ truyền thống: những hàng cột lim tròn, cao, đặt trên chân tảng đá, đỡ hệ vì kèo và mái ngói. Những cây cột lớn nhất được làm từ thân gỗ lim nguyên cây, được chở từ vùng rừng xa đến đây.
Bước vào bên trong, mắt cần vài giây để quen với ánh sáng mờ. Ánh sáng đi vào chủ yếu qua các ô cửa hai bên, rơi xuống sàn thành những vệt dài. Ngước lên sẽ thấy hệ vì kèo gỗ chạy dọc mái như trong một ngôi đình lớn, chỉ khác là chiều dài vượt xa bất kỳ ngôi đình nào. Đó là cảm giác khó tìm thấy ở nơi khác: một không gian dài và sâu kiểu phương Tây, được dựng bằng kỹ thuật và vật liệu của làng Việt.
Ở cuối nhà thờ, khu vực trang trí chính được chạm gỗ, sơn son thếp vàng theo lối trang trí cung đình và đình chùa phía Bắc, với hoa lá, mây cuộn. Người có con mắt mỹ thuật sẽ nhận ra kỹ thuật chạm lộng, chạm nổi của thợ mộc Bắc Bộ trên những đề tài khác thường.
Nhà nguyện đá và câu chuyện về móng
Trong các nhà nguyện nhỏ quanh nhà thờ lớn, có một nhà nguyện xây hoàn toàn bằng đá: tường, cột, vì kèo, thậm chí cả các chi tiết vốn thường làm bằng gỗ cũng được tạc bằng đá. Đây là nơi đáng dừng lâu nhất cho ai yêu điêu khắc. Thợ đá đã mô phỏng kết cấu gỗ trên đá, từ cột tròn đến xà ngang, đôi chỗ còn tạc cả hoa văn như chạm gỗ. Nhìn từng mộng, từng đường chạm, bạn sẽ thấy sự khéo léo khi bắt một vật liệu cứng và giòn bắt chước một vật liệu dẻo.
Còn câu chuyện về móng thì được kể đi kể lại ở Phát Diệm. Theo các mô tả lưu truyền, vì đất bồi quá mềm, người xây đã đóng nhiều lớp cọc tre, đổ cát, nện chặt, rồi chất đá lên để nền tự lún trong một thời gian dài trước khi xây thật. Một số khối đá đã lún trước khi được dựng lên đúng vị trí. Chi tiết số lượng, thời gian chờ lún thì mỗi nguồn kể một khác; điều chắc chắn là quần thể đã đứng vững hơn một thế kỷ trên nền đất vốn không dành cho công trình đá.
Hiểu câu chuyện móng sẽ giúp bạn nhìn quần thể khác đi: mỗi phiến đá nặng nề ở Phương Đình là một lời giải cho một vấn đề kỹ thuật thật, không chỉ là trang trí.
Thời gian cũng để lại dấu trên đá. Mặt đá xanh nhiều chỗ đã ngả xám đen, lấm tấm địa y; các cạnh chạm khắc ở phía hứng mưa gió mòn hơn phía khuất. So mặt đá ở hai hướng của cùng một công trình là cách đọc tuổi rất trực quan, và là lý do cần hạn chế mọi tác động cơ học, kể cả bàn tay của khách.
Vài hiểu lầm hay gặp về Phát Diệm
"Do kiến trúc sư người Pháp thiết kế." Theo các tài liệu phổ biến về quần thể, người chủ trì xây dựng là linh mục Trần Lục cùng đội thợ địa phương, chủ yếu là thợ mộc, thợ đá vùng đồng bằng Bắc Bộ và Thanh Hoá. Chính vì người dựng là thợ Việt nên ngôn ngữ kiến trúc đậm chất đình làng.
"Toàn bộ đều bằng đá." Đá là vật liệu nổi bật của Phương Đình và nhà nguyện đá, nhưng nhà thờ lớn có khung gỗ lim, mái ngói. Nhầm điều này dễ khiến người đến bỏ qua phần đẹp nhất bên trong là hàng cột gỗ.
"Là kiến trúc Gothic." Phát Diệm không có những đặc trưng điển hình của Gothic như vòm nhọn, trụ bay, cửa kính màu lớn. Thứ gần gũi với nhà thờ phương Tây chủ yếu là mặt bằng và một số chi tiết trang trí; phần còn lại là kết cấu và hình thức Á Đông.
"Đến một tiếng là đủ." Một tiếng chỉ đủ đi lướt qua Phương Đình và nhà thờ lớn. Các nhà nguyện nhỏ, đặc biệt nhà nguyện đá, cần nhiều thời gian hơn để nhìn chi tiết. Hai giờ là mức tối thiểu cho người thích kiến trúc.
"Chỉ có một nhà thờ." Quần thể gồm nhiều công trình: nhà thờ lớn, các nhà nguyện nhỏ, Phương Đình, hang đá, nhà mộ. Mỗi công trình có vật liệu và cách trang trí riêng, và chính sự đa dạng đó làm nên giá trị của cả quần thể.
Một vòng đi chậm trong Phát Diệm
Quần thể không quá lớn, nhưng nhiều chi tiết. Gợi ý một vòng chừng hai giờ:
- Bắt đầu ở bờ hồ phía trước, ngắm toàn cảnh và bóng Phương Đình dưới nước.
- Đi qua Phương Đình, dừng ở tầng dưới xem các phiến đá lớn, sập đá và chạm khắc hai bên cửa vòm.
- Vào nhà thờ lớn, đứng ở cuối nhìn dọc theo hàng cột lim về phía trước; rồi đi chậm dọc lối bên để nhìn các cột ở gần.
- Ra ngoài, đi vòng quanh nhà thờ lớn để tìm các nhà nguyện nhỏ, dành nhiều thời gian nhất cho nhà nguyện bằng đá.
- Ghé hang đá nhân tạo và khu nhà mộ của người dựng quần thể ở phía sau.
- Trước khi rời đi, quay lại bờ hồ vào lúc nắng đã đổi hướng để thấy mặt Phương Đình ở một sắc khác.
Mùa lễ lớn cuối năm, quần thể được trang trí và rất đông người; muốn ngắm kiến trúc tĩnh lặng, chọn ngày thường trong tuần. Thông tin về giờ mở cửa cho khách tham quan nên hỏi trước, vì lịch sinh hoạt của cộng đồng được ưu tiên.
Ứng xử khi tham quan
Phát Diệm là di tích, đồng thời là nơi sinh hoạt thường xuyên của cộng đồng địa phương. Mấy điều nên giữ:
- Ăn mặc kín đáo, không mặc áo hai dây, quần quá ngắn khi vào trong nhà thờ và các nhà nguyện.
- Khi đang có buổi sinh hoạt chung, giữ im lặng, không đi lại phía trước, không chụp ảnh nếu không được phép.
- Không trèo lên sập đá, bệ đá, lan can; không ngồi lên các chi tiết chạm khắc.
- Không chạm tay vào mặt chạm khắc đá và gỗ; dầu và mồ hôi tay làm bẩn và mòn bề mặt theo thời gian.
- Không dùng đèn flash trong nhà thờ lớn và nhà nguyện; ánh sáng mờ là một phần vẻ đẹp nơi này.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người dân, đặc biệt những người lớn tuổi.
Nhiều công trình trong quần thể đã hơn một thế kỷ tuổi và đang được tu bổ dần; khu vực nào có rào hay lời nhắc tạm đóng thì tôn trọng, không vượt qua để chụp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là nhà thờ đá trong khi bên trong có nhiều gỗ?
Tên gọi đến từ ấn tượng mạnh nhất với người đến: Phương Đình và nhiều công trình xây bằng những khối đá rất lớn, cùng nhà nguyện làm hoàn toàn bằng đá. Nhà thờ lớn thì kết hợp nền, chân tảng đá với khung cột gỗ lim. Đá và gỗ đều là vật liệu chủ đạo.
Phát Diệm thuộc tỉnh nào sau khi sắp xếp hành chính?
Quần thể nằm ở vùng Kim Sơn, thuộc tỉnh Ninh Bình. Sau ngày 01/7/2025, tỉnh Ninh Bình mới gồm cả Hà Nam và Nam Định cũ, và cấp huyện đã bỏ; vì vậy các tài liệu mới có thể ghi tên xã, phường thay cho tên huyện Kim Sơn quen thuộc.
Kiến trúc Phát Diệm có giống nhà thờ ở châu Âu không?
Mặt bằng dài chia gian theo chiều dọc giống nhà thờ châu Âu, nhưng mái cong, đầu đao, cột gỗ, chạm khắc và cách bố cục hồ – cổng – sân lại theo lối đình chùa Việt. Vì vậy nó thường được nêu như một ví dụ tiêu biểu của kiến trúc giao thoa Đông – Tây ở Việt Nam.
Đá xây Phát Diệm lấy từ đâu?
Các nguồn thường kể đá được khai thác từ vùng núi đá vôi trong khu vực Ninh Bình và Thanh Hoá rồi chở về bằng đường sông và sức người. Kim Sơn là vùng đất bồi không có đá tại chỗ, nên việc vận chuyển là một phần lớn của công sức xây dựng.
Chụp ảnh ở Phát Diệm có cần xin phép?
Chụp ảnh lưu niệm ngoài trời thường được chấp nhận. Bên trong nhà thờ, khi có sinh hoạt chung, không nên chụp. Chụp ảnh cưới, quay phim thương mại hay dùng flycam thì cần hỏi ban quản lý và tuân thủ quy định hiện hành về bay.
Nên kết hợp Phát Diệm với nơi nào gần đó?
Phát Diệm có thể ghép với các thắng cảnh đá vôi khác của Ninh Bình như Tràng An, Tam Cốc, hoặc vùng biển bồi Kim Sơn với những cánh đồng thẳng tắp được khai hoang từ thế kỷ 19. Cảnh núi đá và cảnh đồng bằng ven biển cho thấy vì sao đá lại quý ở Kim Sơn.