Notre-Dame Paris sau trùng tu trông sáng hẳn ra: đá vôi bên trong được làm sạch về màu vàng kem nhạt sau nhiều thế kỷ ám khói, mái nhà và ngọn tháp nhọn được dựng lại bằng gỗ sồi theo đúng hình dáng trước vụ cháy ngày 15/4/2019, còn ba cửa sổ hoa hồng thời trung đại và hai tháp mặt tiền vẫn là bản gốc. Nhà thờ mở cửa lại vào đầu tháng 12/2024. Nếu từng xem ảnh cũ, điều làm bạn bất ngờ nhất khi bước vào sẽ là độ sáng của lòng nhà thờ.
Công trình khởi công năm 1163 trên đảo Île de la Cité giữa sông Seine, phần chính hoàn thành trong thế kỷ 13, và được kiến trúc sư Eugène Viollet-le-Duc trùng tu lớn giữa thế kỷ 19. Bài này giúp bạn phân biệt lớp nào là trung đại, lớp nào là thế kỷ 19, lớp nào mới dựng sau 2019 — và đứng ở đâu để thấy rõ từng lớp.
Trước và sau trùng tu: bảng đối chiếu nhanh
Phần lớn thay đổi sau vụ cháy là phục dựng nguyên trạng chứ không phải thiết kế mới. Dưới đây là những gì bạn có thể tự kiểm bằng mắt:
| Bộ phận | Trước 2019 | Sau trùng tu | Nhìn ở đâu |
|---|---|---|---|
| Ngọn tháp nhọn | Tháp gỗ bọc chì của Viollet-le-Duc, dựng giữa thế kỷ 19; sụp trong vụ cháy | Dựng lại đúng hình dáng cũ bằng gỗ sồi bọc chì; trên đỉnh là con gà trống mới mang hình ngọn lửa | Từ bờ trái sông Seine hoặc vườn phía sau nhà thờ |
| Khung mái | Khung gỗ sồi thế kỷ 13, được gọi là "khu rừng"; cháy gần hết | Dựng lại bằng gỗ sồi, đẽo phần lớn bằng rìu tay theo kỹ thuật thời trung đại | Không thấy từ trong lòng nhà thờ; thấy dáng mái từ bên ngoài |
| Vòm đá | Nguyên vẹn | Một phần vòm ở giao điểm và cánh bắc bị thủng khi tháp sụp, đã xây lại bằng đá | Ngẩng lên ở giao điểm gian chính và gian ngang |
| Đá vôi bên trong | Xám sẫm vì bụi, khói nến hàng thế kỷ | Được làm sạch, lộ màu vàng kem của đá vôi vùng Paris | Toàn bộ lòng nhà thờ |
| Cửa sổ hoa hồng | Ba cửa sổ hoa hồng thế kỷ 13 | Còn nguyên, được làm sạch | Gian ngang bắc, gian ngang nam, mặt tiền tây |
| Hai tháp mặt tiền | Bản gốc trung đại | Còn nguyên; khung tháp chuông gỗ phía bắc bị lửa liếm, đã gia cố | Quảng trường trước nhà thờ |
Cuộc tranh luận lớn nhất sau vụ cháy là nên dựng lại tháp y như cũ hay làm một ngọn tháp hiện đại. Kết quả là phục dựng nguyên trạng. Với người ngắm, điều này có nghĩa: hình bóng nhà thờ trên nền trời Paris hôm nay giống hệt ảnh cũ, nhưng gỗ, chì và đá thì mới — một bản sao trung thành với chính nó.
Mặt tiền tây: đọc từ dưới lên trong năm phút
Mặt tiền tây là khuôn mặt quen thuộc nhất: hai tháp vuông không có chóp nhọn, chia ngang thành các tầng rõ ràng. Hãy đứng lùi ra giữa quảng trường để thấy bố cục ba phần dọc — ba cổng vòm ở dưới, cửa sổ hoa hồng ở giữa, hai tháp ở trên — và ba phần ngang chồng lên nhau. Tỉ lệ gần như vuông của khối chính là lý do mặt tiền này trông vững và tĩnh, khác hẳn mặt tiền nhiều tầng nhọn hoắt của các nhà thờ Gothic muộn.
Ngay trên ba cổng vòm là một dải tượng nằm ngang gồm hai mươi tám vị vua. Năm 1793, đám đông thời Cách mạng tưởng đó là vua Pháp nên chặt đầu toàn bộ. Những bức tượng bạn thấy hôm nay là bản làm lại của thế kỷ 19. Câu chuyện có đoạn kết bất ngờ: năm 1977, khi đào móng sửa một toà nhà ở Paris, người ta tìm thấy hai mươi mốt chiếc đầu gốc chôn dưới sân. Chúng hiện được trưng bày ở bảo tàng Cluny, cách nhà thờ vài phút đi bộ.
Ở cổng giữa, khối chạm trên tympanum kể cảnh phán xét cuối cùng theo trục dọc: người chết trỗi dậy ở dải dưới, cảnh cân linh hồn ở dải giữa, hình nhân vật trung tâm ngự trên đỉnh. Không cần biết câu chuyện, bạn vẫn đọc được cách nhà điêu khắc dùng tầng bậc để dẫn mắt người xem từ đất lên trời. Trước quảng trường, trên mặt đất có một tấm đồng nhỏ đánh dấu "điểm số không" — mốc tính khoảng cách đường bộ từ Paris đi các nơi trong nước Pháp.
Bên trong: ánh sáng mới và ba cửa sổ hoa hồng
Khi đá còn xám sẫm, lòng nhà thờ chìm trong bóng tối và mắt người xem bị hút hết về phía kính màu. Sau khi làm sạch, đá vôi phản chiếu lại ánh sáng từ cửa sổ, nên các đường gân vòm, đầu cột chạm lá và các tầng hành lang hiện ra rõ ràng như trên bản vẽ. Đây là cơ hội hiếm để thấy kết cấu Gothic gần với cách người thế kỷ 13 thấy nó: cao, nhẹ, các đường lực chạy liền một mạch từ chân cột lên đỉnh vòm.
Ba cửa sổ hoa hồng nên xem theo thứ tự thời gian. Cửa phía tây, làm khoảng năm 1225, nhỏ nhất và thường bị đàn ống che một phần khi nhìn từ trong. Cửa bắc làm khoảng giữa thế kỷ 13, gam xanh lam và tím chiếm ưu thế, đường gân đá mảnh đến mức kính gần như chiếm trọn diện tích — đây là cửa được giới nghiên cứu đánh giá giữ nhiều kính gốc nhất. Cửa nam làm muộn hơn vài năm, gam ấm hơn, nhưng đã qua nhiều lần sửa nên tỉ lệ kính gốc thấp hơn.
Thời điểm đẹp: cửa nam rực nhất khi có nắng giữa ngày chiếu thẳng; cửa bắc không bao giờ nhận nắng trực tiếp nên màu lam sâu và đều suốt ngày, hợp để ngắm kỹ. Hãy đứng dưới giao điểm của gian chính và gian ngang, quay đầu nhìn lần lượt hai cửa đối diện nhau để thấy sự khác biệt về màu sắc rõ nhất.
Còn một chi tiết dành cho người thích soi kết cấu: nhìn tường gian chính theo chiều đứng, bạn thấy ba tầng — dãy vòm cuốn dưới cùng, hành lang tầng hai, rồi dải cửa sổ cao. Nhưng ở những ô tường sát giao điểm gian ngang, có thêm một tầng thứ tư: những ô cửa tròn nhỏ như hoa hồng thu nhỏ nằm giữa hành lang và cửa sổ cao. Đó là dáng tường nguyên thuỷ thế kỷ 12, bị sửa mất ở thế kỷ 13 khi người ta mở rộng cửa sổ, rồi được Viollet-le-Duc dựng lại ở vài ô để người sau thấy nhà thờ từng trông thế nào. Một bức tường, hai thời kỳ, đặt cạnh nhau cho bạn so.
Mặt sau và trụ chống bay: góc mà nhiều người không vòng tới
Phần đông du khách chỉ đứng ở quảng trường phía tây. Nhưng nếu muốn hiểu vì sao nhà thờ Gothic cao được và có cửa kính lớn như vậy, hãy đi bộ vòng ra khu vườn phía sau nhà thờ, ở mũi đông của đảo. Từ đây, phần hậu cung hiện ra với một vòng trụ chống bay vươn dài, mảnh như những cánh tay đá đỡ tường từ bên ngoài. Chúng nhận lực đẩy ngang của vòm bên trong và chuyển xuống các trụ đá đặt cách xa tường, nhờ đó tường không cần dày mà có thể mở thành cửa kính.
Từ vườn phía sau và từ các cây cầu bắc sang bờ trái, bạn cũng thấy ngọn tháp nhọn mới đứng đúng ở giao điểm của mái. Quanh chân tháp là mười hai tượng đồng xếp theo bốn hướng, bước lên mái. Chúng là bản gốc thế kỷ 19 và thoát nạn nhờ một sự trùng hợp: chỉ vài ngày trước vụ cháy, cả mười hai tượng cùng bốn biểu tượng đi kèm đã được cẩu xuống để đưa đi tu sửa.
Một trong những tượng đó mang khuôn mặt của chính Viollet-le-Duc, quay lưng ra phía ngoài và ngẩng nhìn lên ngọn tháp do ông thiết kế — một chữ ký kín đáo của kiến trúc sư. Lúc hoàng hôn, khi đèn được bật lên, đứng ở cầu bên bờ trái nhìn về phía đông, bạn có cả trụ chống bay, ngọn tháp và mặt sông trong một khung.
Hiểu lầm phổ biến về Notre-Dame
Nhiều điều người ta "biết" về nhà thờ này đến từ tiểu thuyết, phim hoạt hình hoặc ảnh lan truyền sau vụ cháy. Tách ra cho rõ:
- "Các tượng quái vật trên lan can là từ thời trung đại": phần lớn các tượng chimera ngồi nhìn xuống thành phố — kể cả tượng quái chống cằm nổi tiếng — được làm ở thế kỷ 19 theo thiết kế của Viollet-le-Duc. Thời trung đại có máng xối đầu thú, nhưng đó là thứ khác.
- "Máng xối đầu thú và tượng chimera là một": máng xối là ống thoát nước mưa nhô ra khỏi tường, miệng há để phun nước; chimera chỉ là tượng trang trí, không có ống dẫn nước.
- "Ngọn tháp bị cháy là của thời trung đại": tháp trung đại đã bị dỡ từ cuối thế kỷ 18 vì xuống cấp. Ngọn tháp sụp năm 2019 là thiết kế của thế kỷ 19, và ngọn tháp hôm nay là bản dựng lại của thiết kế đó.
- "Cửa sổ hoa hồng cháy hết": cả ba cửa sổ hoa hồng sống sót. Thiệt hại lớn nhất nằm ở mái, tháp và một phần vòm.
- "Tiểu thuyết của Victor Hugo kể chuyện có thật": tiểu thuyết in năm 1831 là hư cấu. Điều có thật là cuốn sách góp phần làm công chúng Pháp quan tâm trở lại tới nhà thờ đang xuống cấp, mở đường cho đợt trùng tu giữa thế kỷ 19.
Lộ trình ngắm một vòng quanh đảo
Bạn có thể ngắm trọn kiến trúc Notre-Dame từ bên ngoài trong khoảng một giờ đi bộ, trước hoặc sau khi vào bên trong. Lối vào, quy định xếp hàng và khu vực mở cửa (như lối lên tháp) nên kiểm trên kênh chính thức trước khi đi.
- Buổi sáng, quảng trường phía tây: nắng sáng chiếu từ sau lưng nhà thờ nên mặt tiền hơi ngược sáng; nếu muốn mặt tiền sáng đều, chọn buổi chiều.
- Đi dọc phía nam, bên bờ sông: nhìn cánh ngang nam với cửa sổ hoa hồng từ bên ngoài, và dãy trụ chống bay dọc gian chính.
- Vườn phía sau nhà thờ: ngồi trên ghế đá nhìn vòng hậu cung và trụ chống bay — góc kỹ thuật đẹp nhất.
- Sang bờ trái qua cầu phía đông: lùi ra xa để thấy ngọn tháp mới cân đối với hai tháp mặt tiền.
- Chiều tối, men theo bờ trái về phía tây: từ các cầu nhìn lại, đèn chiếu sáng nhà thờ và mặt sông phản chiếu.
Ứng xử: Notre-Dame vẫn là nơi hành lễ, giữ trật tự, ăn mặc lịch sự, không dùng đèn chớp nếu có biển cấm và không leo lên lan can bờ sông để lấy góc.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thờ Đức Bà Paris đã mở cửa lại chưa?
Đã mở cửa lại vào đầu tháng 12 năm 2024, sau hơn năm năm phục dựng. Một số hạng mục bên ngoài và khu vực xung quanh vẫn tiếp tục được hoàn thiện trong các năm sau, nên phạm vi tham quan có thể thay đổi. Hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi lên kế hoạch.
Ngọn tháp mới có giống hệt ngọn tháp cũ không?
Về hình dáng thì có: tháp được dựng lại theo đúng thiết kế giữa thế kỷ 19 của Viollet-le-Duc, bằng gỗ sồi bọc chì. Khác biệt dễ thấy nhất là con gà trống trên đỉnh: con gà cũ bị hư trong vụ cháy, con mới được thiết kế với đuôi như ngọn lửa, gợi lại sự kiện năm 2019.
Vì sao đá bên trong giờ lại sáng màu như vậy?
Nhà thờ được xây bằng đá vôi lấy từ vùng Paris, vốn màu vàng kem nhạt. Hàng thế kỷ khói nến, bụi và ô nhiễm phủ lên một lớp xám. Đợt trùng tu sau vụ cháy làm sạch toàn bộ bề mặt bên trong để loại bỏ bụi chì, và lớp màu gốc của đá lộ ra.
Có lên được tháp chuông không?
Lối lên tháp từng là một phần quen thuộc của chuyến tham quan, cho phép nhìn gần các tượng chimera và toàn cảnh Paris. Sau vụ cháy, lối này đóng trong thời gian dài và lịch mở lại phụ thuộc tiến độ trùng tu. Kiểm thông tin hiện hành trên kênh chính thức của nhà thờ trước khi đi.
Đứng ở đâu để chụp ảnh Notre-Dame đẹp nhất?
Mặt tiền đẹp nhất từ quảng trường phía tây vào buổi chiều; phần hậu cung với trụ chống bay đẹp nhất từ vườn phía sau và các cầu phía đông lúc hoàng hôn; toàn cảnh với dòng sông đẹp từ bờ trái. Tránh trèo lên lan can hay đứng giữa lối xe chạy để lấy góc.
Tượng quái vật nổi tiếng ngồi chống cằm có từ bao giờ?
Tượng này thuộc dãy chimera được làm giữa thế kỷ 19 trong đợt trùng tu của Viollet-le-Duc, không phải tác phẩm trung đại như nhiều người nghĩ. Dù vậy, nó đã trở thành biểu tượng của nhà thờ qua hơn một thế kỷ rưỡi, xuất hiện trong vô số ảnh chụp và bản khắc.