Trương Gia Giới là vùng núi ở tây bắc tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, nổi tiếng với hơn ba nghìn cột đá sa thạch thạch anh dựng đứng, nhiều cột cao trên 200 m, đỉnh phủ thông. Phần thắng cảnh này nằm trong Khu danh thắng Vũ Lăng Nguyên, được UNESCO ghi danh di sản thiên nhiên năm 1992. Cột đá đứng được là nhờ loại đá cứng, nhiều khe nứt thẳng đứng, bị nước và băng giá tách dần thành từng khối.
Cảnh đẹp nhất khi mây mù luồn giữa các cột, thường sau một trận mưa, vào mùa xuân và mùa thu. Người đến lần đầu hay nhầm Thiên Môn Sơn, ngọn núi có cổng đá và cáp treo dài gần thành phố, là một phần của khu cột đá; thực ra đó là một khu khác, cách xa, cảnh khác hẳn. Bài dưới đây chỉ cách phân biệt, chọn khu, chọn giờ và đọc thời tiết để gặp mây.
Vì sao những cột đá cao như vậy không đổ
Đá ở đây là sa thạch thạch anh tuổi Devon, hình thành khoảng 380 triệu năm trước, khi vùng này là bờ biển nông. Hạt thạch anh gắn kết chặt nên đá rất cứng, nằm thành lớp dày gần như nằm ngang. Về sau vỏ Trái Đất nâng lên, các lớp đá bị kéo căng và nứt theo hai hệ khe gần vuông góc nhau, chia khối đá thành những ô như bàn cờ.
Nước mưa ở vùng khí hậu ẩm này thấm theo khe nứt, mở rộng dần chúng. Mùa đông nước trong khe đóng băng, nở ra và đẩy các khối tách xa nhau. Rễ cây bám vào khe cũng góp phần. Khối đá giữa các khe ngày càng hẹp, cao, thành cột; các khe lớn trở thành hẻm sâu. Cột đứng được vì đá thân cột liền khối và nặng, trọng tâm thấp hơn ta tưởng, và lớp đá nằm ngang không có mặt trượt nghiêng.
Nhưng cột vẫn đổ. Khi khe nứt cắt ngang thân hoặc chân cột yếu, cả khối sụp xuống thành đống đá ở chân. Nhìn kỹ dưới đáy các hẻm sẽ thấy những tảng đá vuông vức khổng lồ, chính là phần cột đã gãy. Các nhà địa mạo học dùng tên riêng cho kiểu cảnh này là địa mạo sa thạch kiểu Trương Gia Giới, để phân biệt với tháp đá vôi karst như ở Quế Lâm hay Tràng An.
Các khu ngắm trong Vũ Lăng Nguyên
Vũ Lăng Nguyên rộng, gồm nhiều khu nối nhau bằng xe buýt nội khu, cáp treo và thang máy. Mỗi khu nhìn các cột đá từ một độ cao và hướng khác nhau. Tên gọi theo âm Hán Việt quen dùng ở Việt Nam:
| Khu | Nhìn thấy gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Viên Gia Giới | Đi trên đỉnh các khối đá, nhìn xuống rừng cột từ trên cao; có cột từng được đổi tên theo phim Avatar | Đông nhất; đến sớm |
| Thiên Tử Sơn | Biển cột đá trải rộng tới chân trời, đẹp khi mây phủ thấp | Lên bằng cáp treo; hợp ngắm bình minh, hoàng hôn |
| Kim Tiên Khê | Đi dưới đáy hẻm dọc suối, ngửa nhìn các cột thẳng đứng | Đường bằng phẳng, vài giờ đi bộ, mát mùa hè |
| Dương Gia Giới | Ít người hơn, đường mòn dốc dọc sống đá | Hợp người thích đi bộ |
| Hoàng Thạch Trại | Đài ngắm trên một khối đá phẳng, nhìn bao quát nhiều cột riêng lẻ | Lên bằng cáp treo hoặc bậc thang dài |
| Thang máy Bách Long | Thang máy kính ngoài trời gắn vào vách, nối đáy hẻm với Viên Gia Giới | Phương tiện chứ không phải điểm ngắm chính; xếp hàng lâu |
Một ngày chỉ đi kỹ được hai khu. Nhiều người dành ngày đầu cho Kim Tiên Khê và Viên Gia Giới, ngày hai cho Thiên Tử Sơn và Dương Gia Giới. Vé vào khu danh thắng thường có giá trị nhiều ngày; kiểm quy định của ban quản lý hiện hành.
Mây mù: điều kiện để gặp và cách đọc thời tiết
Cột đá trong nắng gắt trông khá bình thường; thứ làm nên hình ảnh nổi tiếng là mây mù luồn qua, che chân cột và để lộ đỉnh, khiến mắt mất thước đo khoảng cách. Mây kiểu này hình thành khi không khí ẩm gần mặt đất nguội đi trong đêm hoặc sau mưa, hơi nước ngưng tụ thành sương trong các hẻm sâu, rồi bốc lên khi nắng sưởi ấm.
Vì thế, buổi sáng sau một ngày mưa, khi trời bắt đầu quang, là cơ hội tốt nhất. Mưa đang rơi thì mây quá dày, không thấy gì; nắng ráo nhiều ngày thì không khí khô, cột đá rõ nhưng thiếu chiều sâu. Mùa xuân (tháng 4, tháng 5) và mùa thu (tháng 9 đến đầu tháng 11) là hai mùa có nhiều buổi sáng như vậy nhất, nhiệt độ cũng dễ chịu.
Mùa hè mưa nhiều, nóng ẩm và rất đông khách nội địa, nhất là dịp nghỉ hè. Mùa đông lạnh, có những ngày tuyết phủ trắng đỉnh thông, đẹp và vắng, nhưng một số tuyến cáp hay đường mòn có thể tạm đóng vì băng. Xem dự báo theo giờ: độ ẩm cao, gió nhẹ và mưa vừa dứt trong đêm là tổ hợp đáng dậy sớm.
Lịch hai ngày gợi ý để gặp mây mà đỡ đông
Khu danh thắng mở cửa từ sáng, và hai giờ đầu tiên quyết định bạn thấy cảnh hay thấy người. Một khung tham khảo cho người đi tự túc, điều chỉnh theo dự báo thời tiết từng ngày:
- Ngày một, đến cổng sớm nhất có thể, đi bộ Kim Tiên Khê theo chiều xuôi dòng khi đáy hẻm còn mát và có sương. Đoạn này mất vài giờ, đi chậm và ngửa nhìn.
- Cuối Kim Tiên Khê, lên Viên Gia Giới bằng thang máy hoặc đường bộ, tuỳ hàng chờ. Đi đường mòn quanh khu đỉnh vào giữa trưa, lúc đoàn đông đã chuyển sang khu khác.
- Chiều ngày một, nếu trời có mây tầng thấp, ở lại đài ngắm phía tây chờ ánh chiều xuyên qua mây; nếu trời trong, về sớm nghỉ để dậy sớm hôm sau.
- Ngày hai, nếu đêm trước có mưa, lên Thiên Tử Sơn sớm nhất: đây là khu nhìn biển cột rộng nhất, đẹp nhất khi mây phủ thấp. Nếu trời quang khô, đổi thứ tự, đi Dương Gia Giới trước.
- Chiều ngày hai dành cho Hoàng Thạch Trại hoặc đi lại khu đã thích nhất. Lần thứ hai đứng ở một đài ngắm, mắt bạn sẽ thấy những chi tiết lần đầu bỏ qua: vết nứt, cây thông lùn, cột đá đã gãy.
Khung này cố ý không nhồi nhiều khu vào một ngày. Phần lớn thất vọng ở Trương Gia Giới đến từ việc chạy theo danh sách điểm, trong khi cảnh đẹp nhất thường đến khi ngồi yên một chỗ đợi mây dịch chuyển.
Thiên Môn Sơn không phải Vũ Lăng Nguyên
Thiên Môn Sơn là một ngọn núi đá vôi ở gần trung tâm thành phố Trương Gia Giới, cách khu cột đá khoảng một giờ xe. Nổi tiếng với cổng trời, một hang xuyên thủng vách núi rất lớn nhìn được từ xa, con đường ngoằn ngoèo nhiều khúc cua dưới chân cổng, tuyến cáp treo dài xuất phát ngay trong thành phố, và các đoạn đường đi bộ gắn vào vách, có đoạn sàn kính.
Về địa chất, đây là núi đá vôi karst, khác hẳn sa thạch ở Vũ Lăng Nguyên. Cảnh ở đây là vách đá thẳng đứng nhìn ra xa và một hang cổng khổng lồ, không phải rừng cột. Nhiều chuyến đi ngắn chỉ ghé Thiên Môn Sơn rồi gọi đó là "đi Trương Gia Giới", nên người về kể lại một đằng, người xem ảnh nghĩ một nẻo.
Nếu chỉ có hai ngày và phải chọn, hãy tự hỏi mình muốn thấy gì. Muốn thấy hình ảnh cột đá trong mây quen thuộc, chọn Vũ Lăng Nguyên. Muốn trải nghiệm cáp treo, sàn kính, con đường quanh co và cổng đá, chọn Thiên Môn Sơn. Cả hai đều đông vào mùa cao điểm.
Điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ
Khu danh thắng được tổ chức rất tốt cho đoàn đông, và chính vì thế dễ bị cuốn theo dòng người. Vài điều đáng chủ động:
- Đi bộ dưới đáy hẻm. Kim Tiên Khê cho góc nhìn ngược hoàn toàn: từ dưới ngửa lên, các cột mọc thẳng như thân cây khổng lồ, nước suối trong, khỉ đuôi ngắn đi lại ven đường. Đoạn này ít người dừng lâu vì đoàn thường đi nhanh qua.
- Ở lại trên núi qua đêm hoặc lên chuyến sớm nhất. Một giờ đầu tiên sau khi mở cửa là lúc đài ngắm còn vắng và có mây sớm.
- Nhìn thông trên đỉnh cột. Những cây thông bám trên đỉnh cột đá trần mọc rất chậm vì thiếu đất, nhiều cây thấp lùn mà rất già. Nhìn bằng ống nhòm sẽ thấy rễ len vào khe đá.
- Đọc vết nứt. Từ đài ngắm, hãy tìm các đường nứt dọc thân cột và đống đá dưới chân, bạn sẽ thấy quá trình tạc cột đang diễn ra ngay trước mắt.
- Đừng chỉ đứng ở lan can đầu tiên. Đi thêm vài trăm mét dọc đường mòn trên đỉnh thường mở ra góc nhìn đẹp hơn, vắng hơn.
Về đi lại, cần kiểm quy định thị thực và nhập cảnh Trung Quốc với hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan lãnh sự trước khi đi; quy định thay đổi theo thời kỳ.
An toàn và ứng xử trong khu cột đá
Đường mòn lát đá rất nhiều bậc, ướt và trơn sau mưa, đúng lúc cảnh đẹp nhất. Mang giày đế bám, áo mưa mỏng thay cho ô ở đoạn hẹp. Các đài ngắm có rào chắn; không vượt rào ra mép đá để chụp, vì nhiều mép đá nứt và có rêu.
Khỉ trong khu quen người và giật đồ ăn, túi nylon. Không cho khỉ ăn, cất đồ ăn kín, không nhìn chằm chằm hay nhe răng với chúng. Nếu bị cào, cắn, rửa vết thương ngay và đến cơ sở y tế.
Đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ, tính trước số bậc thang và quãng chờ. Khu trên đỉnh nằm cao hơn đáy hẻm vài trăm mét, gió lộng, nhiệt độ có thể chênh rõ rệt; một chiếc áo gió mỏng trong ba lô đáng giá hơn nhiều thứ khác. Mây mù đẹp trong ảnh nhưng ở ngoài đời nó làm áo quần ẩm nhanh và đường mòn trơn, nên chia nhịp đi, nghỉ ở các mái che dọc đường thay vì cố đi một mạch.
Không khắc tên lên lan can, vách đá hay thân cây. Không vứt rác xuống hẻm, kể cả đầu lọc thuốc; rác rơi xuống các khe sâu gần như không thể nhặt lại. Flycam thường bị cấm hoặc phải xin phép riêng trong khu danh thắng; tìm hiểu quy định tại chỗ trước khi mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Phim Avatar có quay ở Trương Gia Giới không?
Không. Phim dùng cảnh dựng bằng máy tính. Năm 2010, khu danh thắng đổi tên một cột đá thành núi Hallelujah theo phim để thu hút khách. Những người làm phim từng nói đã lấy cảm hứng từ nhiều cảnh núi non Trung Quốc; cảnh quan Trương Gia Giới rõ ràng giống những ngọn núi bay trong phim, nhưng không phải nơi quay.
Trương Gia Giới và Quế Lâm khác nhau thế nào?
Quế Lâm là núi đá vôi karst, hình thành do nước hoà tan đá vôi, dáng tròn, thấp, nhiều hang. Trương Gia Giới là sa thạch thạch anh không bị hoà tan, cột hình thành do nứt và tách khối, nên vuông vức, cao và mảnh hơn nhiều. Khác nhau từ loại đá đến cơ chế tạo hình.
Đi Trương Gia Giới cần mấy ngày?
Ba ngày là hợp lý: hai ngày cho Vũ Lăng Nguyên, một ngày cho Thiên Môn Sơn. Nếu thời tiết xấu, ngày dự phòng giúp bạn có thêm cơ hội gặp buổi sáng mây đẹp. Ít hơn thì chỉ kịp lướt qua các đài ngắm đông nhất.
Người sợ độ cao có đi được không?
Được, vì phần lớn đường mòn trên đỉnh có rào chắn chắc chắn và rộng. Những thứ gây chóng mặt nhiều nhất là thang máy kính, cáp treo và các đoạn sàn kính, đều có thể tránh. Kim Tiên Khê đi dưới đáy hẻm, phù hợp nhất cho người sợ độ cao.
Có nên đi vào dịp lễ dài ở Trung Quốc không?
Nên tránh các kỳ nghỉ lễ dài như đầu tháng 5 và đầu tháng 10. Lượng khách nội địa tăng rất mạnh, xếp hàng cáp treo và xe buýt có thể mất hàng giờ. Đi ngay trước hoặc sau các kỳ nghỉ này vẫn hưởng thời tiết tốt mà đỡ đông hơn nhiều.