Machu Picchu đẹp vì vị trí và vì đá: một khu dinh thự của người Inca nằm vắt trên yên ngựa giữa hai đỉnh núi, ở độ cao khoảng 2.400 mét so với mực nước biển, ba mặt là vực sâu xuống sông Urubamba, phía sau là đỉnh Huayna Picchu dựng đứng như cái sừng. Các bức tường quan trọng ghép bằng đá granit đẽo khít không cần vữa, các bậc ruộng ôm sườn núi như những đường đồng mức. Cảnh đẹp nhất thường xuất hiện vào buổi sáng, khi mây rút dần khỏi các đỉnh.
Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng quần thể được xây vào khoảng giữa thế kỷ 15 cho vua Inca Pachacuti, như một dinh thự hoàng gia. Nó bị bỏ lại vào khoảng thời người Tây Ban Nha tới vùng Andes và không bị họ phát hiện. Bài này chỉ cách đọc những bức tường đá, phân biệt sự thật với lời đồn, và chọn giờ, mùa, góc nhìn — trong khuôn khổ các mạch tham quan cố định mà ban quản lý áp dụng để bảo vệ di tích.
Một khu dinh thự đặt lên sống núi
Nhìn tấm ảnh quen thuộc, bạn thấy một tập hợp nhà mái dốc không còn mái, xếp trên các bậc đất xanh, giữa hai đỉnh núi. Điều ảnh không cho thấy là sườn núi dốc thế nào: chỉ cách mép bậc ruộng vài bước là vực sâu hàng trăm mét. Người Inca đã chọn một yên núi hẹp, san phẳng bằng các tầng đất đá, rồi mới đặt nhà lên trên. Phần lớn khối lượng xây dựng vì thế không nằm ở các bức tường bạn thấy mà nằm dưới mặt đất: tầng móng, tầng đá dăm thoát nước, tầng đất màu xếp lớp.
Nhiều khảo sát kỹ thuật được dẫn rộng rãi cho rằng hệ thống thoát nước ngầm là lý do quần thể đứng vững qua mấy thế kỷ mưa lớn ở vùng rừng mây này. Mỗi bậc ruộng có lớp đá to ở dưới, lớp sỏi ở giữa, lớp đất trên cùng; nước mưa thấm xuống, chảy ra ngoài qua các rãnh, không đọng lại làm sạt tường. Đứng ở khu ruộng bậc phía nam, bạn sẽ thấy các rãnh thoát nước bằng đá chạy dọc theo cầu thang.
Quần thể chia thành hai khu chính bằng một dải đất trống: khu nông nghiệp với các bậc ruộng, và khu đô thị với nhà ở, đền đài, quảng trường. Trong khu đô thị, các công trình quan trọng tập trung ở phần cao và được xây bằng đá đẹp nhất.
Hai kiểu tường đá: nhận ra công trình quan trọng chỉ bằng mắt
Không phải bức tường nào ở Machu Picchu cũng là loại đá khít "không lọt lưỡi dao" như trong các bài giới thiệu. Thật ra có hai kiểu xây rất khác nhau, và phân biệt được chúng là bạn đọc được thứ bậc của từng công trình:
| Đặc điểm | Đá đẽo khít (công trình quan trọng) | Đá hộc trát vữa đất (công trình thường) |
|---|---|---|
| Bề mặt đá | Đẽo phẳng, mài nhẵn, góc bo tròn nhẹ | Đá tự nhiên, ít đẽo, nhiều kích cỡ |
| Mạch nối | Khít tới mức gần như không thấy, không dùng vữa | Có vữa đất trét giữa các viên, mạch dày |
| Cách xếp | Hàng đều hoặc đa giác ghép như ghép hình | Xếp ngẫu nhiên |
| Thường thấy ở | Đền Mặt Trời, đền Ba Cửa Sổ, khu hoàng gia | Nhà ở, kho, tường bậc ruộng |
| Cửa và hốc tường | Hình thang, viền đá nguyên khối | Hình thang nhưng thô hơn |
Cửa, cửa sổ và hốc tường hình thang — đáy rộng, đỉnh hẹp — xuất hiện khắp nơi. Hình dạng này giúp tường ổn định hơn khi động đất, vì trọng lượng đè lên lanh tô được chia sang hai bên. Tường cũng thường nghiêng nhẹ vào trong. Nhìn một khung cửa hình thang trên nền núi phía sau là bạn đã nhìn thấy một lời giải kỹ thuật cho vùng đất hay rung chuyển.
Những công trình nên tìm trong khu đô thị
Đền Mặt Trời. Một toà tháp có tường cong theo khối đá tự nhiên bên dưới, xây bằng loại đá khít đẹp nhất. Các cửa sổ được giới nghiên cứu cho là căn theo hướng mặt trời mọc vào những ngày đặc biệt trong năm. Thường khách chỉ được nhìn từ phía trên xuống; chú ý cách đường cong của tường ôm khít mặt đá gốc, như thể đá mọc lên thành tường.
Đền Ba Cửa Sổ. Ba ô cửa sổ hình thang lớn trên một bức tường đá đa giác khối lớn, nhìn ra phía đông. Đứng phía sau nhìn qua ba ô cửa, bạn có ba khung tranh núi non xếp cạnh nhau — một trong những ví dụ đẹp nhất về cách người Inca đóng khung phong cảnh.
Khối đá Intihuatana. Một khối đá granit đẽo nhiều mặt trên một gò cao, có một trụ nhô lên. Tên gọi thường được dịch là "nơi buộc mặt trời"; công năng chính xác vẫn còn bàn cãi giữa thiên văn, nghi lễ và đánh dấu mùa. Khối đá từng bị sứt mẻ, nên tuyệt đối không chạm vào.
Đền Chim Kền Kền. Ở khu thấp hơn, hai khối đá tự nhiên như đôi cánh dang rộng, phía dưới là một tảng đá chạm hình đầu chim. Đây là ví dụ rõ về cách người Inca dùng đá tự nhiên làm một phần công trình thay vì san bỏ.
Mỏ đá ngay trong quần thể. Một khu đá vỡ ngổn ngang giữa khu đô thị chính là nơi lấy đá. Người Inca xẻ đá granit ngay tại chỗ, nên không phải vận chuyển những khối nặng từ xa. Nhìn khu này sẽ hiểu vì sao các bức tường cùng màu, cùng vân với chính sườn núi.
Bậc ruộng: vì sao phải làm ruộng bên mép vực
Hơn một nửa diện tích nhìn thấy ở Machu Picchu là bậc ruộng. Chúng có hai việc. Việc thứ nhất là giữ núi: sườn dốc ở vùng mưa nhiều này dễ sạt, và mỗi bậc ruộng với tường chắn bằng đá là một con đê nhỏ giữ đất, dẫn nước. Không có chúng, khu dinh thự bên trên sẽ trượt xuống vực sau vài mùa mưa. Việc thứ hai là trồng trọt: các bậc tạo mặt phẳng canh tác, hứng nắng tốt, và nhờ lớp đá giữ nhiệt mà ấm hơn sườn núi trần.
Nhiều nghiên cứu cho rằng sản lượng các bậc ruộng này không đủ nuôi toàn bộ người sống ở đây, nên lương thực vẫn phải mang lên từ thung lũng. Điều đó nghĩa là phần lớn bậc ruộng tồn tại trước hết vì lý do kỹ thuật và cảnh quan, sau mới vì lương thực.
Với người Việt từng đứng trước ruộng bậc thang ở Mù Cang Chải hay Hoàng Su Phì, so sánh rất thú vị. Ruộng bậc thang vùng cao Việt Nam là ruộng nước, bờ đắp bằng đất, nước chảy tràn từ bậc này xuống bậc kia, trồng lúa. Bậc ruộng Inca là ruộng khô, tường đá xếp, nước thấm xuống và thoát đi qua lớp sỏi, trồng ngô và khoai. Hai lời giải khác hẳn cho cùng một bài toán: sống trên sườn núi dốc. Khi ngắm, hãy nhìn đường cong của tường bậc ôm theo đường đồng mức — ở cả hai nơi, đó là chữ ký của người hiểu đất.
Giờ, mùa và cái góc tấm bưu thiếp
Góc nhìn nổi tiếng nhất — toàn cảnh quần thể với đỉnh Huayna Picchu phía sau — được chụp từ khu cao gần căn nhà canh gác ở đầu các bậc ruộng phía nam. Các mạch tham quan hiện nay có mạch đi qua khu vực cao này và có mạch chỉ đi dưới thấp, nên nếu góc này là mục tiêu, hãy chọn đúng mạch khi đặt vé. Khung giờ, mạch tham quan và số lượng khách mỗi ngày được ban quản lý thay đổi theo từng thời kỳ — kiểm quy định hiện hành.
Về giờ: buổi sáng sớm thường có mây mù trong thung lũng. Nhiều người thất vọng khi đến nơi mà chỉ thấy một màu trắng, nhưng đó là khoảnh khắc chờ đợi: mây thường rút dần trong vài giờ, để lộ từng phần quần thể rồi đỉnh núi phía sau. Ảnh đẹp nhất thường được chụp đúng lúc mây đang tan. Buổi chiều thường trong hơn nhưng ánh sáng gắt và có thể chiếu ngược.
Về mùa: vùng này có mùa khô và mùa mưa rõ rệt. Mùa khô, thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 9, trời trong và đông khách. Mùa mưa, khoảng từ tháng 11 tới tháng 3, núi xanh hơn và mây kịch tính hơn nhưng dễ gặp mưa lớn, đường mòn trơn, và tuyến đi bộ Inca cổ thường đóng một tháng để bảo trì. Tháng 4 và tháng 10 là hai tháng chuyển mùa được nhiều người chọn.
Hiểu lầm phổ biến về Machu Picchu
Nhiều điều được nhắc lại trên mạng chỉ đúng một nửa. Tách ra cho rõ:
- "Thành phố bị lãng quên do một nhà thám hiểm phát hiện năm 1911": năm 1911, Hiram Bingham đưa Machu Picchu ra trước công chúng quốc tế, nhưng ông được nông dân địa phương dẫn tới — có gia đình đang canh tác trên các bậc ruộng lúc đó. Nơi này chưa bao giờ bị người trong vùng quên.
- "Đây là thành phố cuối cùng của người Inca": Bingham từng tin như vậy, nhưng thành trì cuối cùng chống lại người Tây Ban Nha là Vilcabamba, ở một nơi khác. Machu Picchu nhiều khả năng là dinh thự hoàng gia.
- "Mọi bức tường đều khít không lọt lưỡi dao": chỉ các công trình quan trọng. Phần lớn tường là đá hộc trát vữa đất (xem bảng ở trên).
- "Đá tự nhảy lên rồi rơi về chỗ cũ khi động đất": đây là một cách nói ví von được lặp lại nhiều. Điều chắc chắn hơn là các khối đá khít, tường nghiêng vào trong và cửa hình thang giúp công trình chịu rung tốt hơn tường thẳng đứng xây vữa.
- "Ai cũng leo được Huayna Picchu": đỉnh núi phía sau có số lượt leo giới hạn mỗi ngày, cần đăng ký riêng, đường dốc đứng có đoạn bám dây, không hợp với người sợ độ cao.
Độ cao, đi lại và ứng xử với di tích
Machu Picchu thấp hơn thành phố Cusco — nơi phần lớn du khách đi qua, ở độ cao khoảng 3.400 mét. Nhiều người cảm thấy khó thở, đau đầu khi mới lên Cusco. Đây không phải bài tư vấn sức khoẻ; nếu bạn có bệnh tim mạch, hô hấp hay đang mang thai, hãy hỏi bác sĩ trước chuyến đi, và cho cơ thể thời gian thích nghi thay vì leo núi ngay ngày đầu.
Di tích có những quy định rất chặt để giảm hư hại: đi theo mạch một chiều, không quay ngược; không chạm hay leo lên tường; không mang gậy có mũi nhọn kim loại; không ăn uống trong khu di tích; không bay thiết bị bay không người lái nếu không có phép. Những con lạc đà không bướu thả trên bậc ruộng là động vật của khu di tích — đừng cho ăn hay đuổi theo để chụp ảnh.
Cuối cùng, hãy dành thời gian ngồi yên. Phần lớn khách đi một mạch rồi về để kịp chuyến xe. Ngồi trên một bậc ruộng cao nhìn mây trôi qua đỉnh núi, nghe tiếng sông Urubamba vọng lên từ đáy vực, bạn sẽ hiểu vì sao người Inca chọn đặt nơi này ở đây chứ không ở thung lũng bên dưới.
Câu hỏi thường gặp
Machu Picchu cao bao nhiêu mét?
Khu di tích nằm ở độ cao khoảng 2.400 đến 2.450 mét so với mực nước biển, tuỳ điểm đo. Thấp hơn khá nhiều so với Cusco, thành phố cửa ngõ ở độ cao khoảng 3.400 mét. Đỉnh Huayna Picchu phía sau cao hơn quần thể vài trăm mét.
Ai xây Machu Picchu và để làm gì?
Người Inca xây vào khoảng giữa thế kỷ 15. Giới nghiên cứu phần lớn cho rằng đây là dinh thự của vua Pachacuti và triều đình, nơi nghỉ ngơi và tổ chức nghi lễ, với các khu đền, nhà ở và ruộng bậc thang tự cung cấp một phần lương thực. Một số chi tiết về công năng từng khu vẫn còn tranh luận.
Đi Machu Picchu có cần hướng dẫn viên không?
Quy định về việc bắt buộc đi cùng hướng dẫn viên và số người mỗi nhóm đã thay đổi nhiều lần. Dù có bắt buộc hay không, một hướng dẫn viên giỏi giúp bạn hiểu các công trình mà không có biển giải thích nào thay được. Kiểm quy định hiện hành trước khi đặt vé.
Mùa nào đi Machu Picchu đẹp nhất?
Mùa khô từ khoảng tháng 5 tới tháng 9 trời trong nhất nhưng đông khách nhất. Tháng 4 và tháng 10 là thời gian chuyển mùa, núi còn xanh và bớt đông. Mùa mưa có mây đẹp nhưng dễ bị mưa lớn che cảnh, và tuyến đi bộ Inca cổ thường tạm đóng một tháng.
Có nhìn thấy Machu Picchu từ trên cao mà không leo Huayna Picchu không?
Có. Khu cao gần nhà canh gác ở đầu bậc ruộng phía nam cho góc toàn cảnh quen thuộc. Ngoài ra có lối đi bộ tới Cổng Mặt Trời, nơi tuyến đi bộ Inca cổ đi vào quần thể, và đỉnh núi Machu Picchu ở phía đối diện Huayna Picchu, cũng cần đăng ký riêng.
Vì sao tường đá Inca khít như vậy mà không cần vữa?
Thợ Inca đẽo từng viên đá cho khớp với viên bên cạnh, nhiều khả năng bằng cách gõ mài bằng đá cứng hơn và thử đi thử lại nhiều lần, đặt lên rồi nhấc xuống. Đây là công việc rất tốn công, nên chỉ dùng cho công trình quan trọng. Tường không vữa còn có lợi khi động đất vì các viên đá có thể xê dịch nhẹ mà không làm sập cả mảng.