Muốn chụp được dải Ngân Hà rõ lõi sáng ở Việt Nam, bạn cần ba điều trùng nhau: đêm không có trăng (quanh kỳ trăng non), nơi trời tối cách xa đô thị vài chục cây số, và mùa lõi Ngân Hà nằm trên bầu trời đêm, đại thể từ khoảng tháng 3 đến tháng 9. Thiết bị tối thiểu là một máy cho chỉnh tay hoàn toàn, ống góc rộng khẩu lớn (f/2.8 hoặc lớn hơn) và chân máy đứng vững trong gió.
Thông số khởi điểm hay dùng: mở khẩu hết cỡ (f/1.8 đến f/2.8), ISO 3200 đến 6400, tốc độ tính theo quy tắc NPF (thường rơi vào khoảng 10 đến 20 giây với ống 14–24 mm trên máy cảm biến lớn), lấy nét tay vào một ngôi sao sáng bằng chế độ phóng đại màn hình, chụp RAW, cân bằng trắng cố định quanh 3.800–4.200 K. Phần dưới đi qua từng quyết định theo đúng thứ tự làm ngoài hiện trường.
Chọn đêm: mùa lõi Ngân Hà, pha trăng và mây
Phần sáng nhất của Ngân Hà, thường gọi là lõi, nằm về phía chòm Nhân Mã và Thiên Yết, tức là ở bầu trời phía nam khi nhìn từ Việt Nam. Vĩ độ nước ta thấp nên lõi lên khá cao, thuận hơn hẳn so với châu Âu. Đầu năm, lõi chỉ ló lên ở chân trời đông nam trong vài giờ trước rạng sáng; càng về giữa năm nó mọc càng sớm, khoảng tháng 6–7 thì thấy được gần như suốt đêm; tới tháng 9–10 lõi chỉ còn ở bầu trời tây nam đầu hôm rồi lặn. Ngoài khoảng đó vẫn chụp được dải Ngân Hà mờ hơn, nhưng không có phần lõi dày đặc mà người ta hay tìm.
Trăng là kẻ phá mạnh nhất. Trăng gần tròn làm sáng cả bầu trời, sao mờ đi tới mức máy không gom kịp. Cách chọn đơn giản là lấy khoảng năm ngày trước và sau trăng non, hoặc chọn đêm mà trăng đã lặn trước lúc lõi lên cao. Một ứng dụng bản đồ sao trên điện thoại cho bạn xem giờ trăng lặn và vị trí lõi theo từng giờ tại đúng toạ độ mình đứng.
Mây và độ ẩm là biến số thứ ba. Mùa khô ở miền Nam và Nam Trung Bộ cho trời trong, nhưng lõi chỉ thật sự thuận từ khoảng tháng 3–4. Miền Bắc mùa hè hay có mây đối lưu buổi chiều, nhiều khi tan sau nửa đêm. Đừng chỉ nhìn biểu tượng nắng mưa: xem dự báo lượng mây theo tầng và độ ẩm, và hiểu rằng một đêm sau mưa, không khí sạch bụi, thường cho bầu trời trong hơn một đêm khô mà mờ khói đốt đồng.
Chọn chỗ: thang Bortle, hướng nam và độ cao
Đo độ tối bằng thang Bortle. Thang này chia bầu trời từ 1 (tối hoàn toàn, thấy được bóng do Ngân Hà rọi xuống) tới 9 (trung tâm thành phố). Lõi Ngân Hà chụp đẹp ở mức 4 trở xuống; mức 5 vẫn chụp được nhưng nền trời ngả xám cam. Các bản đồ ô nhiễm ánh sáng trực tuyến cho bạn xem mức gần đúng của từng vùng trước khi đi.
Thành phố phải nằm sau lưng, không nằm trước mặt. Mỗi đô thị tạo một vòm sáng ở chân trời, nhìn thấy từ rất xa. Vì lõi Ngân Hà ở phía nam, chỗ đứng tốt là chỗ mà thành phố gần nhất nằm về phía bắc. Đứng phía bắc một thị xã rồi quay máy về nam là tự đưa vòm sáng vào giữa khung.
Lên cao để thoát lớp hơi nước. Ở độ cao vài trăm tới hơn nghìn mét, bạn đứng trên phần lớn lớp sương mù, bụi và hơi ẩm sát mặt đất. Người chụp sao ở Việt Nam hay tìm tới các cao nguyên vùng núi phía bắc như vùng đá Đồng Văn (Tuyên Quang, tỉnh cũ Hà Giang), các đỉnh săn mây ở Sơn La và Lào Cai, hoặc vùng ven biển khô ở Khánh Hoà (tỉnh cũ Ninh Thuận).
Đi khảo sát lúc trời còn sáng. Chỗ đứng ban đêm phải được chọn khi còn nhìn rõ mép vực, bờ ruộng, đường về. Đi theo nhóm, báo trước cho người ở nhà, mang đèn đội đầu có chế độ ánh đỏ để không làm hỏng mắt đã quen bóng tối của mình và người bên cạnh. Không vượt rào khu quân sự, khu bảo tồn hay đất của dân để tìm góc.
Tính tốc độ: quy tắc 500 và NPF
Trái Đất quay khiến sao trôi trên cảm biến. Mở màn trập quá lâu thì mỗi ngôi sao kéo thành một vệt ngắn. Quy tắc 500 có từ thời phim: lấy 500 chia cho tiêu cự (đã nhân hệ số crop) ra số giây tối đa. Với cảm biến nhiều điểm ảnh ngày nay, quy tắc này quá dễ dãi, phóng to ảnh là thấy sao hình hạt gạo. Quy tắc NPF dạng rút gọn tính chặt hơn: t = (35 × N + 30 × p) ÷ f, trong đó N là số khẩu, p là kích thước điểm ảnh tính bằng micromet, f là tiêu cự thật. Bảng dưới là ví dụ tính ở f/2.8, làm tròn.
| Tiêu cự (máy cảm biến lớn) | Quy tắc 500 | NPF, điểm ảnh khoảng 5,9 µm (máy ~24 MP) | NPF, điểm ảnh khoảng 4,3 µm (máy ~45 MP) |
|---|---|---|---|
| 14 mm | ~35 giây | ~20 giây | ~16 giây |
| 20 mm | ~25 giây | ~14 giây | ~11 giây |
| 24 mm | ~21 giây | ~11 giây | ~9 giây |
| 35 mm | ~14 giây | ~8 giây | ~6 giây |
Kích thước điểm ảnh tra trong thông số máy, hoặc tính gần đúng bằng chiều rộng cảm biến chia số điểm ảnh theo chiều ngang. Máy cảm biến nhỏ hơn thì điểm ảnh thường nhỏ hơn, nên thời gian cho phép ngắn đi dù dùng cùng tiêu cự.
Hai quy tắc đều là điểm xuất phát. Sao gần xích đạo trời trôi nhanh nhất, sao gần cực trời trôi chậm hơn, mà công thức rút gọn không tính tới điều đó, nên hãy chụp thử rồi phóng 100% kiểm mép ảnh. Nếu sao vẫn thành vệt, giảm vài giây và bù bằng ISO; nếu ảnh để in khổ nhỏ, có thể nới thêm một chút.
Lấy nét và đo sáng trong bóng tối
Lấy nét tự động gần như vô dụng khi trời tối. Thứ tự dưới đây làm một lần ở đầu buổi, sau đó chỉ kiểm lại khi đổi ống hoặc khi nhiệt độ xuống nhiều.
- Gắn máy lên chân máy, tắt lấy nét tự động trên ống hoặc trong máy. Với nhiều ống có chống rung, nhà sản xuất khuyên tắt chống rung khi máy đứng trên chân máy; đọc hướng dẫn của ống bạn dùng.
- Bật màn hình xem trực tiếp, hướng vào ngôi sao sáng nhất hoặc một ngọn đèn rất xa, phóng đại 5 rồi 10 lần trên màn hình.
- Xoay vòng lấy nét chậm cho tới khi chấm sáng nhỏ nhất và gọn nhất. Đừng tin vạch vô cực in trên ống, nhiều ống xoay được quá vô cực.
- Dán băng dính giấy giữ vòng lấy nét, tránh chạm nhầm khi đổi bố cục trong đêm.
- Chụp một khung thử ở ISO rất cao (12.800 hoặc hơn) với 2–4 giây chỉ để xem bố cục, rồi trả về thông số thật.
- Bật hẹn giờ 2 giây hoặc dùng dây bấm, chụp, mở biểu đồ histogram: đỉnh dữ liệu nên nằm khoảng một phần ba tính từ trái, không dồn sát mép trái.
Chức năng giảm nhiễu phơi sáng dài trong máy chụp thêm một khung tối có cùng thời gian để trừ nhiễu, nên mỗi lần chụp mất gấp đôi. Bật nó khi chỉ chụp vài kiểu; tắt nó khi định chụp nhiều khung để chồng ảnh, rồi tự chụp vài khung tối (đậy nắp ống) ở cuối buổi.
Tiền cảnh: chỗ ảnh Ngân Hà hay hỏng nhất
Một bầu trời đầy sao mà phía dưới là một mảng đen đặc thì nhìn vài giây là chán. Tiền cảnh cho ảnh biết nó được chụp ở đâu: một cây cô độc trên đồi, mái nhà trình tường, mỏm đá vôi, mặt hồ phản chiếu. Vấn đề là ở 15 giây và ISO 6400, tiền cảnh gần như không nhận được ánh sáng nên vừa tối vừa nhiễu.
Có ba cách xử lý, chọn tuỳ chuẩn mực của bạn. Thứ nhất, chụp tiền cảnh ở giờ xanh ngay sau hoàng hôn, giữ nguyên chân máy và bố cục, rồi chờ trời tối để chụp bầu trời và ghép hai phần; đây là ảnh ghép nên khi gửi thi hay đăng có chú thích thì ghi rõ. Thứ hai, chụp tiền cảnh trong đêm bằng một khung phơi sáng riêng dài vài phút ở ISO thấp hơn. Thứ ba, rọi một nguồn sáng rất yếu, ánh ấm, từ bên cạnh để tạo khối; rọi thẳng từ vị trí máy sẽ làm vật bẹt, và rọi mạnh sẽ làm hỏng khung hình của người khác đang chụp cùng bãi.
Góc của dải sáng thay đổi theo mùa và theo giờ. Đầu mùa, lúc rạng sáng, dải Ngân Hà nằm gần như ngang chân trời, hợp với ảnh ngang hoặc ghép panorama vòm cung. Giữa mùa, đầu đêm, lõi đứng gần thẳng, hợp với khung dọc. Xem trước góc này trong ứng dụng bản đồ sao để biết nên chọn tiền cảnh chạy ngang hay chạy dọc.
Giảm nhiễu bằng chồng nhiều khung
Một khung ở ISO 6400 luôn nhiễu, dù máy đời mới. Cách xử lý của người chụp thiên văn phong cảnh là chụp liên tiếp 10 đến 20 khung cùng thông số, rồi dùng phần mềm căn các ngôi sao trùng nhau và lấy trung bình. Nhiễu ngẫu nhiên giảm theo căn bậc hai số khung: 16 khung cho tỉ lệ tín hiệu trên nhiễu tốt lên khoảng bốn lần, tương đương thu gấp mười sáu lần ánh sáng, tức khoảng bốn nấc, mà không phải kéo dài thời gian mở màn trập của từng khung.
Vì sao di chuyển còn mặt đất đứng yên, nên bầu trời và tiền cảnh phải căn riêng: phần mềm chồng ảnh thiên văn cho bạn vẽ mặt nạ chân trời, căn phần trời theo sao và giữ nguyên phần đất. Bỏ qua bước này thì cây cối thành nhoè hoặc sao thành vệt kép. Khung tối chụp cuối buổi giúp loại các điểm ảnh nóng, những chấm đỏ xanh nằm cố định ở cùng chỗ trong mọi khung.
Nếu đã đi sâu, bạn sẽ gặp đế bám sao: một đế nhỏ quay theo Trái Đất, cho phơi sáng hai tới bốn phút ở ISO 800 mà sao vẫn tròn. Đổi lại tiền cảnh bị nhoè, nên phải chụp tiền cảnh riêng với đế đã tắt. Đây là thiết bị nên mua sau khi đã quen quy trình với chân máy thường, không phải trước.
Lỗi hay gặp khi chụp Ngân Hà và cách sửa
Phần lớn ảnh hỏng không do máy kém mà do một bước nhỏ bị bỏ qua. Bảng dưới gom các lỗi theo đúng triệu chứng nhìn thấy khi phóng to ảnh trên máy tính.
| Triệu chứng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa ngay tại chỗ |
|---|---|---|
| Sao thành vệt ngắn | Thời gian quá dài so với tiêu cự và điểm ảnh | Giảm theo NPF, tăng ISO một nấc |
| Sao nhoè đều khắp ảnh | Lấy nét sai hoặc vòng nét bị chạm | Lấy nét lại bằng phóng đại màn hình, dán băng dính |
| Ảnh mờ dần sau một giờ | Sương đọng trên mặt ống kính | Quấn túi sưởi tay quanh ống, mang khăn khô |
| Sao ở góc hình cánh chim | Quang sai coma của ống khi mở hết khẩu | Khép khẩu một phần ba đến hai phần ba nấc |
| Nền trời ám cam ở chân trời | Vòm sáng đô thị hoặc đèn đồng muối | Đổi hướng, lên cao hơn, chọn chỗ khác |
| Ảnh rung, sao kép | Gió, kéo cột giữa chân máy, chạm máy khi bấm | Hạ thấp chân máy, treo balo, dùng hẹn giờ |
| Màu mỗi khung một khác | Cân bằng trắng tự động | Đặt cố định khoảng 3.800–4.200 K |
Thói quen tốt nhất là phóng 100% ngay khung thứ hai, kiểm cả bốn góc. Phát hiện lỗi lúc ba giờ sáng tại chỗ còn sửa được; phát hiện ở nhà thì chỉ còn chờ kỳ trăng non tháng sau.
Câu hỏi thường gặp
Điện thoại có chụp được Ngân Hà không?
Có, ở mức chia sẻ trên mạng. Nhiều điện thoại có chế độ chụp đêm hoặc chụp thiên văn tự kéo dài thời gian và ghép nhiều khung khi nhận ra máy đứng yên trên chân máy. Bạn vẫn cần trời tối thật, đêm không trăng và một chân máy nhỏ; cầm tay thì gần như không ra gì. Ảnh in khổ lớn thì máy ảnh vẫn hơn hẳn.
Ống kit khẩu f/3.5–5.6 có dùng được không?
Dùng được nhưng khó. Khẩu f/4 thu ít sáng hơn f/2.8 một nấc, bạn phải tăng ISO lên khoảng 6400–12800 với cùng thời gian, ảnh nhiễu hơn rõ. Chồng 15–20 khung giúp bù phần lớn chỗ thiếu này. Một ống góc rộng khẩu lớn đã qua sử dụng thường là khoản đầu tư hiệu quả nhất cho người mê chụp sao.
Vì sao ảnh trên mạng có màu tím hồng rực mà ảnh mình xám?
Phần lớn ảnh Ngân Hà nổi tiếng đã được hậu kỳ mạnh: kéo tương phản cục bộ, tăng bão hoà vùng lõi, giảm ám xanh lục của khí quang. Mắt người ban đêm gần như không thấy màu, nên ảnh xám nhạt mới gần với thứ bạn nhìn thấy. Màu đẹp hay không là lựa chọn thẩm mỹ, miễn đừng biến bầu trời thành thứ không có thật.
Chụp Ngân Hà có cần xin phép ở đâu không?
Bản thân việc chụp bầu trời thì không, nhưng chỗ đứng thì có thể cần. Khu bảo tồn, vườn quốc gia, khu di tích hay vùng biên giới có quy định riêng về ra vào ban đêm, cắm trại và dùng đèn. Hỏi ban quản lý hoặc chính quyền địa phương trước, và hỏi chủ đất nếu dựng máy trên ruộng, nương của người dân.
Nên chụp ISO bao nhiêu thì vừa?
Mỗi máy có một mức ISO mà tăng thêm không làm ảnh sạch hơn khi kéo sáng sau, thường gọi là mức gần như bất biến ISO; tuỳ máy, mức này thường rơi vào khoảng vài trăm tới vài nghìn, tra thử nghiệm của đúng đời máy bạn dùng. Thực tế ngoài hiện trường, chọn sao cho histogram không dồn sát trái và vùng sao sáng không cháy; 3200–6400 là khoảng an toàn để bắt đầu.
Một buổi chụp nên kéo dài bao lâu?
Tính từ lúc tới nơi khi còn sáng để khảo sát, chụp tiền cảnh lúc giờ xanh, chờ trời tối hẳn khoảng một tiếng rưỡi sau hoàng hôn, rồi tới lúc lõi lên đẹp, thường mất ba tới năm tiếng. Mang áo ấm dù đang mùa hè: trên cao nguyên ban đêm lạnh nhanh, và đứng yên bên chân máy lâu thì càng lạnh.